МБ: Муомаладаги нақд пул 33,1 трлн. сўмга етди
МБ: Муомаладаги нақд пул 33,1 трлн. сўмга етди
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Марказий банк эълон қилган ҳисоботда 1 май ҳолатига кўра, муомаладаги нақд пул 33,1 трлн. сўмга тенг бўлди. Ўзбекистонда нақд пул миқдори апрель ойига нисбатан 5,3 трлн сўмга кўпайган ва 2013 йилдан бери рекорд даражага етган. Бундан аввалги нақд пул рекорди 2020 йилнинг августида қайд этилган. Ўшанда Ўзбекистонда муомаладаги нақд пул миқдори 29,5 трлн сўм бўлган.
Мажбурий қоғоз пул (яъни ҳукуматлар чиқариб, асосий пулларга айлантирган, лекин олтин ё кумушга алмашинмайдиган, олтин ё кумуш ёки банкнот захираси билан кафолатланмаган пуллар) нинг кўп миқдорда босиб чиқарилиши ҳеч қачон яхши оқибатларга олиб келмаган. Чунки бунинг ортидан инфляция кучаяди ва пулнинг харид қобилияти пасайиб кетади. Оддий сўз билан айтганда – худди бугун содир бўлаётганидек – кеча 100 сўмга иккита нон олаётган бўлсангиз, бугун ўша 100 сўмга битта нон оласиз. Чунки пул ҳам бир товарга ўхшайди, миқдори кўпайса арзонлашади, миқдори камайса қимматлашади. Бироқ бугунги давлатлар, хусусан Ўзбекистон ҳам пул босиб чиқаришни асло камайтира олишмайди, демакки, инфляция ўсишини ҳам тўхтата олишмайди. Бунинг сабабини қуйидагича изоҳлаш мумкин.
Биринчи жаҳон уруши бошланган пайтда дунёдаги етакчи пул низоми олтин пойдевори устига қурилган эди. Ўша пайтда муомаладаги пуллар олтин тангалардан иборат эди. Қоғоз пуллар ҳам ўз нархидаги олтинга алмашиниш қобилиятига эга бўлган. Олтин низоми билан бирга кумуш низоми ҳам қўлланилган. Бу низомнинг татбиқ қилиниши иқтисодий муносабатларда ўзининг ажойиб самараларини берган. 1914 йил биринчи жаҳон уруши эълон қилингач, урушаётган давлатлар турли хил қарорлар қабул қилишиб, олтин низомини беқарор ҳолатга олиб келишди. Қайсидир давлат ўз валютасини олтинга алмаштиришни тўхтатиб қўйди, қайсинисидир олтин экспортини ортиқ даражада чеклаб юборди, яна бири импортга тўсқинлик қилди. 1971 йилга келиб, Америка олтин низомига амал қилишини тўхтатганлигини, олтин билан доллар ўртасидаги боғлиқлик бекор қилинганини эълон қилди. Ўшандан бошлаб олтиннинг пул билан бўлган алоқаси узилиб, бошқа товарлар қатори оддий товарга айланди. Американинг бундан мақсади долларни дунёдаги асосий пулга айлантириб, халқаро молиявий бозор назоратини қўлга киритиш эди. Шу билан дунё олтин низомига амал қилмай қўйди. Натижада пул низоми издан чиқди. Алмаштириш нархлари беқарорлашди. Пуллар, товарлар, шасхларнинг кўчиб юришларида қийинчиликлар, ғовлар юзага келди. Буни воқеликда ҳамма ҳис қилиб турибди.
Ўзбекистон миллий валютаси сўм ҳам – юқорида айтилганидек – олтин таъминотидан ажратиб юборилган валюталардан биридир. Яъни Ўзбекистон ҳам – дунё давлатлари сингари – олтин низомига амал қилмайди. Шунинг учун ҳам тоғдек уюлиб ётган қарзларини тўлаш, нақд пул айланишини таъминлаш учун пул босиб чиқаришга мажбурдир. Аммо олтин низомида эса, марказий банклар ҳам, ҳукуматлар ҳам қоғоз пуллар ишлаб чиқарилишини кенгайтира олмайдилар. Чунки улар муайян нархда олтинга алмашиниш қобилиятига эга. Махсус бошқармалар ишлаб чиқариш кенгайиб кетса, олтинга талаб кучайиб кетишидан, кейин бу талабга жавоб беролмай қолишдан қўрқадилар. Шунга кўра, ишлаб чиқарилган пул билан захирадаги олтин ўртасидаги маъқул нисбатни ушлаб турадилар. Оддий сўз билан айтганда, олтин захираси билан нақд пул миқдорини мувозанатда ушлаб туриш ортидан пулнинг ҳаддан ташқари кўп босиб чиқарилиб, инфляция ва харид қобилияти пастлаб кетишининг олди олинади. Нархлар барқарорлашади, одамларни нархлар ошиб кетишидан ҳадиксирашларига барҳам берилади.
Исломни татбиқ қиладиган давлат ҳам ўзининг табиий қийматига эга бўлган маъданларни, яъни олтин ва кумуш пулларни жорий қилади. Чунки шаръий нусусларни ўрганиб чиққан киши Ислом пул масаласини инсонни ўзига қўйиб бермаганини, балки аниқ белгилаб қўйганига гувоҳ бўлади. Масалан, Аллоҳ Таолонинг мана бу оятига қаранг:
}وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ{
– “Тилла-кумушни босиб, уни Аллоҳ йўлида сарфламайдиган кимсаларга аламли азоб “хушхабари”ни етказинг!”. (Тавба:34)
Шунингдек, Пайғамбар ﷺ Яман аҳлига ёзган мактубларида, жумладан шундай дейдилар:
«وَأَنَّ فِى النَّفْسِ الدِّيَةُ مَائِةً مِنَ الْإِبِلِ … وَعَلَى أَهْلِ الذَهَبِ أَلْفُ دِينَارٍٍ»
«Одамнинг хун ҳақи юзта туядир… Олтини борлар учун минг динордир». Бу ҳадисни Насоий Амр ибн Ҳазмдан ривоят қилган. Бухорий Оиша р.а.дан ривоят қилишича, Пайғамбар ﷺ:
«تُقْطَعُ الْيَدُ فِى رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا»
«Чорак динор ва ундан ортиғи учун қўл кесилади», деганлар.
Демак, пул фикр ва машварат қабилидаги ёки иқтисодий, молиявий ҳаёт тақозоси билан бўлган нарсалар жумласига эмас, шариатдан ўзининг аниқ ҳукмини олган нарсалар жумласига киради. У пул бирлиги экани ва жинси жиҳатидан шаръий ҳукм билан собитдир. Юқоридаги ва бошқа далилларни чуқур ўрганиб чиққан одам Исломдаги пулнинг шаръий ҳукмларга алоқадорлигини кўради. Хазина қилинишининг тақиқланиши, закот вожиб бўлиши, пул алмаштириш ҳукмларининг унга алоқадорлиги, Пайғамбар ﷺнинг у билан муомала қилишга эътироз билдирмаганлари, хун ҳақи ва қўл кесиладиган ўғирлик нисобининг у билан ўлчаниши – буларнинг ҳаммаси пул хусусида фикр айтиш шариат ҳужжатига боғлиқлигини кўрсатади. Шариатнинг пулга алоқадор ҳукмлар билан унинг олтин ва кумуш эканига ҳужжат келтириши пулнинг олтин ва кумушдан бошқа нарса бўлмаслиги ёки унинг асоси олтин ва кумуш бўлиши вожиблигига очиқ далилдир. Шаръий ҳукмлар тайин қилиб берган пул турига риоя қилиш шартлигидан келиб чиқадиган бўлсак, Исломдаги пулнинг олтин ва кумуш бўлиши вожибдир.
Демак, Ислом давлати олтин низомини татбиқ қилиш орқали Америка доллари ҳукмронлигига нуқта қўядиган ва дунёни яна олтин низоми билан юришини таъминлайдиган ягона нажотимиздир. Шундагина бугун бошимизга бало бўлаётган пулнинг қадрсизланиши, нархларнинг осмонга чиқиб кетиши борасида энг тўғри ечимлар берилади.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими аъзоси Форуқ
13.06.2022й
