Москва нега “Толибон” ҳукуматини тан олди? 

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Россия Афғонистон Ислом Амирлигини расман тан олди, деб хабар бермоқда ТАСС Россия ТИВга таяниб. Агентлик маълумотларига кўра, “Толибон” томонидан жорий этилган Афғонистон байроғи Москвадаги элчихона тепасига осилди. Россиянинг Кобулдаги элчиси Дмитрий Жирновнинг айтишича, Путин Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров таклифи билан Афғонистон Ислом Амирлигини тан олишга қарор қилган. Дипломатнинг сўзларига кўра, бу қарор “Россиянинг Афғонистон билан тўлақонли шериклик ўрнатишга бўлган самимий интилишини намойиш этади”.

Reuters`нинг эътибор қаратишича, Россия 2021 йилда ҳаракат Афғонистонда ҳукмронлик қила бошлаганидан кейин “Толибон”нинг Афғонистондаги ҳокимиятини расман тан олган дунёдаги биринчи давлатга айланди.

Бу расмий эътироф ортидаги мақсадлар нима ва унинг Марказий Осиё давлатларига, хусусан, Ўзбекистонга қандай таъсири бор?

Россия ғарбий чегаларини ҳимоя қилиш учун Украина урушига кирди. Бироқ бошқа чегараларига эътибори сусайди. Бу фурсатдан фойдаланган бошқа геосиёсий кучлар унинг таъсир доирасидаги минтақалардан нуфузини сиқиб чиқариш, ҳатто ҳукмронлик тахтини эгаллашга киришди. Бунда асосан Хитой ва Американинг, шунингдек, ЕИ ва у билан Британиянинг роли кучайди. Натижада Россия Кавказ ва Марказий Осиёда анъанавий таъсирини йўқота бошлади. Буни Озарбайжон, Грузия, Арманистон, Ўзбекистон ва Қозоғистон мисолларида кўриш мумкин. Бундан ташқари, сўнгги икки ой ичида Америка вужудга келтирган Покистон – Ҳиндистон, Эрон – (исроил) ўртасидаги урушлар асосан Ғазо ҳодисалари силкинишидан Умматда вужудга келган муштарак туйғу таъсирида жиҳодий кайфиятнинг кучайиши Россияни ўз жанубий ва шарқий чегаларининг хавфсизлигига эътиборини кучайтиришга ундади. Шунингдек, Трампнинг телба сиёсатидан халқаро мувозанатнинг бузилиши фонида минерал ресурсларни қўлга киритиш учун халқаро савдо йўллари устида курашнинг авж олиши Москвани муқобил йўлларни излашга мажбур қилди. Юқоридаги ҳолат ва вазиятлар Россияни геостратегик мақсадларига эришиш учун “Толибон” ҳукуматини биринчи бўлиб расман тан олишига олиб келди.

1. Жанубий чегаралари хавфсизлигини таъминлаш. Расмийлар бу борадаги мақсадларини ўз чиқишларида очиқ баён қилишди.

Мария Захарова, Россия Ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили: “Аввалроқ биз Россия бошқа етакчи жаҳон давлатлари каби Қобул билан Афғонистон ҳудудидан тарқалаётган терроризм ва наркотрафикка қарши курашиш вазифасини ўз ичига олган ўзаро манфаатли масалаларда амалий ҳамкорликни ривожлантириш ниятида эканини таъкидлаган эдик. Очиғини айтиш керакки, Толибон ҳаракатидан террористик ташкилот мақомини олиб ташламасдан буни амалга оширишнинг иложи йўқ”.

Сергей Лавров, Россия Ташқи ишлар вазири: “Биз Толибон билан алоқада бўлишни давом эттирамиз, чунки улар Афғонистондаги ҳақиқий кучдир. Уларнинг наркотрафик ва терроризмга қарши курашдаги амалий ҳаракатларини эътиборга олиш муҳим”.

Замир Кабулов, Россиянинг Афғонистон бўйича махсус вакили: “Биз Толибон билан мулоқотни давом эттиришга мажбурмиз, чунки улар ҳозирда Афғонистондаги ягона назорат кучи ҳисобланади. Айниқса, ИШИД-Х сингари террористик гуруҳларга қарши курашда улар билан ҳамкорлик қилиш жуда муҳим”.

2. Жанубий транзит йўналишини ривожлантириш.

Владимир Путин, Россия Федерацияси президенти: “Афғонистоннинг географик жойлашуви унинг минтақавий савдо ва транспорт учун жуда муҳим эканлигини англатади. Биз Афғонистонни Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ишончли кўприкка айлантиришдан манфаатдормиз. Бу нафақат мамлакатнинг ўзига, балки бутун минтақага иқтисодий фойда келтиради”.

Сергей Лавров, Россия Ташқи ишлар вазири: “Биз Афғонистонни минтақавий транспорт ва логистика инфратузилмасига интеграция қилишдан манфаатдормиз. Бу Шимол-Жануб коридори салоҳиятини ошириш ва барча манфаатдор томонлар учун янги имкониятлар яратиш имконини беради”.

Замир Кабулов, Россиянинг Афғонистон бўйича махсус вакили: “Афғонистоннинг транспорт салоҳияти жуда катта. Агар мамлакатда барқарорлик таъминланса, у Марказий Осиёни Жанубий Осиё билан боғловчи муҳим транзит хабига айланиши мумкин. Биз бу йўналишда, жумладан, темир йўл ва автомобиль йўлларини ривожлантиришда ҳамкорликка тайёрмиз”.

Россия Ғарбнинг санкциялари, Озарбайжон билан муносабатлардаги совуқлашув, Эронни ҳам қамраб олган Яқин Шарқдаги ҳарбий кескинлик ҳолатида Жанубий Кавказ ва Эрон орқали ўтувчи йўллар шубҳа остида қолаётган экан, Москва учун Афғонистон орқали ўтувчи жанубий транзит йўналишлари муҳим аҳамият касб этмоқда. Агар Россия Афғонистон орқали транзитни амалга ошира олса,  Марказий Осиёдаги хавфсизлик ва транспорт сиёсатини ҳам ўз қўлига олиши мумкин. Бу эса, ўз навбатида, минтақада таъсир доирасини қайта мустаҳкамлаш имконини беради. Шунингдек, Ғарбга қарама-қарши мувозанат ҳам вужудга келади.

2023 йилда Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров шундай деган эди: “Афғонистон орқали транспорт йўлаклари нафақат иқтисодий, балки хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳам муҳим. Бу минтақа Марказий Осиё учун ҳам, Россия учун ҳам стратегик аҳамиятга эга”. [ТАСС, 2023 йил, Тошкент конференцияси]

Хулоса шуки, Россия дунёда биринчи бўлиб “Толибон”ни Афғонистондаги расмий ҳокимият сифатида тан олиши ортидан жанубий чегаларини хатарлардан ҳимоя қилиш ҳамда Ғарб билан зиддиятлар ортиши, ташқи савдо ва транспорт каналларининг қисқариши шароитида халқаро савдо йўлларига мустақил кириб келиш, шунингдек, Украина уруши фонида Россия йўқотаётган геосиёсий таъсирини қайта тиклаш ва минтақадаги асосий ўйинчи сифатидаги мавқеини мустаҳкамлашни кўзламоқда. Бу ўринда, Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон геосиёсий кучлар ўртасидаги рақобат курашининг нишонига айланиб қолаётгани Сурия кўп йиллар давомида халқаро курашнинг қурбонига айлангани каби минтақа халқлари тақдирини ҳам мустамлакачи давлатларнинг манфаатлари йўлида қурбон бўлиш сари етакламоқда. Бунга чек қўйишнинг ягона йўли эса, Ислом асосида бошқариладиган Рошид Халифалик давлатини барпо қилиш эканлиги ҳам шаръий, ҳам воқеий жиҳатдан ўз исботини топмоқда. 

﴿وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُن فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ ﴾

– “Кофир бўлган кимсалар (Аллоҳ ва Росулига қарши) бир-бирлари билан ҳамкордирлар. (Бас, эй мўминлар, сизлар уларни ўзларингизга душман тутингиз). Агар шундай қилмасанглар, ер юзида фитна ва катта фасод бўлур”.  (Анфол:73)

Устоз Абдул Азиз Ўзбекий

Роя газетаси 556-сон