МУЛКНИ ТАСАРРУФ ҚИЛИШ
بسم الله الرحمن الرحيم
МУЛКНИ ТАСАРРУФ ҚИЛИШ
Тасарруф қилиш ҳуқуқи. Мулкни ўстириш
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Аввалги мақолаларимизда “Мулкка эгалик қилиш сабаблари” ни батафсил ўрганиб чиқдик. Мулкчиликка тааллуқли шаръий аҳкомларни ўрганиб чиқиш натижасида, мулкка эга бўлиш сабаблари бештадан иборат эканини кўриб ўтдик, булар Меҳнат, Мерос, Яшаш учун мол мулкка бўлган эҳтиёж, Давлат ўз молларидан халққа бериши ва Шахслар мол ёки меҳнат сарфламай оладиган моллардир, шунингдек ҳар бир сабабга хос бўлган масалаларга ҳам алоҳида тўхталиб ўтдик. Навбатдаги ўрганадиган мавзуимиз Молни тасарруф қилиш ҳақида.
Тасарруф қилиш ҳуқуқи
Хусусий мулкка эгалик: “Эгасига бирор нарсадан фойдаланишга ва унинг эвазига бошқа нарса олишига имкон берилишини тақозо қилувчи, фойда ёки нарса билан белгиланган шаръий ҳукм”, деб таърифланади. Шунга биноан хусусий мулкка эгалик – фойда ёки нарса билан белгиланган шаръий ҳукм, яъни у Аллоҳнинг изнидир. Тасарруф дегани эса бу шаръий ҳукмдан, яъни эгасига ундан бирор нарсада фойдаланишига ва унга эваз олишига имконият берилишига бўлган изндан келиб чиққан нарса. Хусусий мулкка эгалик сабабли тасарруф қилиш Шореънинг рухсати билан бўлади, тасарруф эса мулкдан фойдаланишдир. Мулк Аллоҳники, Аллоҳ Ўз изни билан унга бандани ўринбосар қилгач, киши мулкни олиши, унга эга бўлиб, ўстириши ва ундан фойдаланиши учун бажарадиган бир вазифага ўхшаб қолди. Чунки мулкка эга бўлган киши ундан фойдаланиш учун эгалик қилади, бу фойдаланишда у шариат чегаралари билан чекланган, бунда у мутлақ ҳуқуққа эга эмас, агар у хусусий мулкка ўзи эгалик қилса ҳам. Далили, агар у аҳмоқларча ўз бойлигини исроф қилиб, ношаръий йўлларга сарфласа, давлат уни тийиб, унга берилган тасарруф ҳуқуқини тортиб олиши лозим бўлади. Шунга кўра, хусусий мулкни тасарруф қилиш ва ундан фойдаланиш унга эгалик қилишдан кўзланган мақсаддан келиб чиқади. Хусусий мулкдан фойдаланиш ҳуқуқи мулкни ўстириш, харажатлар ёки қариндош-уруғларга ёрдамга сарфлашда тасарруф қилиш ҳуқуқини ўз ичига олади.
Мулкни ўстириш
Бойликни кўпайтириш уни ишлаб чиқариш учун фойдаланиладиган услуб ва воситалар билан боғлиқ. Бу мулкнинг кўпайишига эришадиган йўлларга тааллуқли. Шунинг учун иқтисод низомининг бойликни кўпайтиришга дахли йўқ, у хусусий мулкни ўстиришга дахлдор. Ислом бойликни ўстиришга аралашмай, бунга олиб келадиган восита ва услублар билан ўстиришни инсон ихтиёрига топширди, бойликдаги хусусий мулкни ўстиришга аралашиб, шунга тааллуқли ҳукмларини баён қилди. Хусусий мулкни ўстириш шариат белгилаган чегаралар билан чекланган бўлиб, уларни бузиш мумкин эмас. Шореъ хусусий мулкни ўстириш йўлларини кенг доирада бериб, шароитни ҳисобга олган ҳолда муфассал ҳукмларни истинбот қилиб чиқариб олишни мужтаҳидларга қолдирди, муайян йўлларнинг ҳаромлиги ва ман қилинганини айтди. Хусусий мулк ўстириладиган муомала ва шартномаларни баён этди, кишини ҳар хил йўллар билан хусусий мулкини ўстиришдан қайтарди.
Дунё ҳаётида мавжуд бойликларга чуқур назар солган одам улар уч турли эканини кўради:
- Ер.
- Жисмлар алмашишидан келиб чиқадиган нарса.
- Буюмлар шаклларини бир ҳолатдан бошқа ҳолатларга айлантиришдан ҳосил бўладиган нарсалар.
Бундан маълум бўладики, инсон хусусий мулкни қўлга киритиш ёки уни ўстиришда шуғулланадиган нарсалари: деҳқончилик, тижорат ва ҳунармандчилик экан. Кишининг хусусий мулкни ўстириш сабаблари иқтисод низомида баҳс мавзусидир. Деҳқончилик, тижорат ва ҳунармандчилик мулкка эга бўлишда фойдаланиладиган услуб ва воситалардир. Деҳқончилик, тижорат ва ҳунармандчиликка тааллуқли ҳукмлар киши хусусий мулкка эгалиги ва уни ўстирадиган усулларни баён қилиб беради.
Шариат деҳқончилик ҳукмларини ер ва унга боғлиқ ҳукмларнинг баёнида очиб берди, тижорат ҳукмларини савдо, шериклик ва унга боғлиқ ҳукмларни айтаётганда баён қилди, ҳунармандчилик ҳукмларини ёлланувчи ва буюртма бериш ҳукмлари баёнида билдирди. Ҳунармандчиликдан бўлган нарса тижоратга алоқадор. Шулар сабабли хусусий мулкни ўстириш шариат олиб келган ҳукмлар билан чекланган, булар: ер ва унга боғлиқ ҳукмлар, савдо, шериклик ва унга боғлиқ ҳукмлар, ёлланувчи ва буюртма бериш ҳукмларидир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
15.12.2018
