بسم الله الرحمن الرحيم

Одам бўлиб келдик, одам бўлайлик…

Одам. У яратилган маҳлуқотлар ичидаги энг мураккаб мавжудотдир. Унинг табиати жуда қизиқ, ўзини кўкларга кўтариб мақтайдию, лекин аслида ўзидан паст кўрадиган ҳайвон даражасига, балки ундан ҳам пастроқ даражага тушиб кетганини сезмайди ёки сезиб турган бўлса ҳам тан олгиси келмайди. Балки сиз бу фикрга қўшилмассиз, чунки сиз ҳам ўзингизни инсонлар қаторига қўшасиз. Лекин яхшилаб ўйлаб кўрингчи, сиз ўзингизни инсондек яшаётганингизга аминмисиз? Ўзи инсон қандай яшаши кераклигидан хабарингиз борми? Бунга аниқлик киритиш учун инсон ҳайвондан нимаси билан ажралиб туради, деган саволга жавоб топиш зарур. Хўш, сизнингча инсон ҳайвондан нимаси билан фарқланади?

Инсон ҳайвондан фарқли ўлароқ, тўғри келган нарсани тўғри келган жойда еб кетавермайди, ўзига маълум шароитлар яратади, ўзи хоҳлаган овқатни ейди, кийим кияди ёки яшаш учун қулай бўлган уйни танлайди ёки жинсий майлини қондиришда жой ва вақт танлайди ёки пул топиш учун меҳнат қилади ва ҳоказо. Мана шу жиҳатлар билан инсон ҳайвондан ажралиб туради, дейсизми? Маълумки, инсонда ҳам ҳайвонда ҳам ғариза (бақо ва нав) ва узвий эҳтиёжлар бор. Иккаласи ҳам мана шуларни қондириш учун яшайди, сиз айтаётган фарқлар эса воситаларда кўриняпти холос, қондириш воситалари эса инсоннинг ҳайвондан фарқланишига далил бўла олмайди. Агар фикрингизда қатъий турадиган бўлсангиз, бугунги воқеликка бир назар солиб кўринг. Инсонлар орасида тўғри келган жойда тўғри келган нарсани ейдиган, тўғри келган жойда жинсий майлини (хатто ҳайвонлар билан) қондирадиган, тўғри келган жойда яшайдиган, хуллас ўз эҳтиёжларини ҳайвон сингари қондирадиганлар ҳам бор. Сиз уларни инсонлар қаторига қўшасизми?

Инсон ақлли мавжудот, мана шу инсонни ҳайвондан яққол ажратиб туради, дейсизми? Тўғри, ақл фақат инсонга берилган, ҳайвонларда ақл йўқ. Лекин бу ақл инсонга нима учун берилди? Ақл инсонга ейиш-ичиш, кийиниш, уй қуриш, ишлаш, ҳордиқ чиқариш, яъни эҳтиёжларини қондириш учунгина берилганми? Шулар учун берилган бўлса, демак, ҳайвондан ақли билан фарқланишида жиддий сабаб кўринмаяпти, чунки ҳайвонларда ҳам овқат топиш, уй қуриш, ўз ҳудудини ҳимоя қилиши учун табиий инстинкт бор. Агар ақл фақат ўз эҳтиёжларини қондириш учун берилган бўлса, ҳайвонлардаги табиий инстинктдан фарқи қолмаяптику. Демак, ақлнинг асосий вазифаси бор, юқоридагилар эса иккинчи даражалидир. Ҳамма нарсанинг ўзига юклатилган вазифаси бўлганидек, ақлнинг ҳам вазифаси бор. У ҳам бўлса, инсоннинг ҳаётда қандай яшаши кераклигини идрок қилиш вазифасидир. Аниқроқ айтадиган бўлсак, мен бу дунёга қаердан келдим, нимага келдим, дунё ҳаётидан кейин нима бўлади, деган саволларга жавоб топишдир, яъни инсон бу ҳаётда ақида асосида яшаши шарт. Ақл инсонга мана шулар тўғрисида фикр юритиш учун берилган, бу ақлнинг вазифасидир.

Энг асосийси эса, инсонда ҳайвонларда йўқ бўлган тадайюн ғаризаси, яъни ўзидан қудратлироқ бўлган кучга сиғинишлик талаби бор. Бу талабни қандай қондириш эса инсоннинг ўзига боғлиқ. Мана шу ўринда ақлни ишлатиш керак бўлади, айнан ақли туфайли инсоннинг тадайюн ғаризаси тўғри қондирилади. Демак, инсон ақлини ўз ўрнида ишлатиши натижасида тадайюн ғаризасини тўғри қондириш билан ҳайвондан ажралиб туради. Аниқроқ қилиб айтсак, инсон ўзи асосланиб яшайдиган тўғри ақидани топиши учун ақлни ҳакам қилиши шарт. Акс ҳолда инсон тубанлашиб, ҳудди ҳайвонга ўхшаб ҳаёт кечирадиган бир маҳлуққа айланиб қолади.

 Бир шоир айтганидек:

Одамлар бор – одамларнинг нақшидур,

Одамлар бор – ҳайвон ундан яхшидур.

Дарҳақиқат, бугунги кунда ўзини инсон деб юрган ҳайвонлар кўпайиб кетди, уларнинг фожеаси шуки, шу аҳволга тушиб қолганларини ўзлари билмайдилар ёки билсалар ҳам тан олмайдилар. Сиз ҳам ўшалар қаторига қўшилиб қолмаслик учун ақлингизни вазифасига кўра ишлатинг, токи сиз ҳам “тўрт оёқли” инсонга айланиб қолманг.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Фаррух

23.09.2015й.