Қоидалар ҳақида
Қоидалар ҳақида
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Маалатул афъол (феъл-ишларнинг оқибатлари), даръул мафосид (фасод, зарарларни даф қилиш) ва аз-зарурот тубиҳул маҳзурот (заруратлар маҳзурот(тақиқланган нарса)ларни мубоҳга айлантиради)… булар фарзларни бекор қилиб, йўққа чиқариш, ҳаромни мубоҳ санашнинг номлари бўлиб, Аллоҳнинг душманларини рози қилишга ва ҳокимларнинг мункар ишларини оқлашга хизмат қилади.
Зиммадаги бурчни адо этиб, покланиш учун ниҳоятда ихчам тарзда қуйидагиларни айтамиз:
- Араб тилида лаҳн (тил ва талаффузнинг бузилиши) пайдо бўлгач, тилшунос олимлар ақҳоҳ (соф сўзловчи) араблар нутқидан тил ва қаламни хатодан асрашга қаратилган бир қатор қоидаларни истинбот қилдилар. Шу боис ақҳоҳ араблар нутқи – тилни тузатиш ва каломни тўғри тушунишда мурожаат қилинадиган қатъий асос бўлиб қолди.
- Шаръий нусусларни заиф тушуниш пайдо бўлганида эса, фуқаҳолар нусуслардан тушунчани тўғрилаш ва ижтиҳодга оид бир қатор қоидаларни истинбот қилдилар. Натижада бу нусуслар асос ва ижтиҳод қоидалари бўлиб, улар нусуслар ва феъл-ишлар устидан ҳукм чиқарувчи мезон эмас, балки нусусларни тушунишга хизмат қиладиган қоидалар бўлиб қолди.
- Фиқҳий қоидалар – шаръий далиллар эмас, балки воқеларга татбиқ этиладиган шаръий ҳукмлардир. Зеро, ҳукмлар ҳукмларга далил бўлмайди. Билъакс, далиллар бу – Китоб ва Суннат ҳамда иккаласи кўрсатмаси асосидаги далиллардир.
- Аҳкомлар ижмолий далиллардан эмас, тафсилий далиллардан истинбот қилинади. Шунинг учун бирон муайян масалага далил Қуръон ёки Суннат ёки қоида, дейилмайди, балки Қуръондан фалон оят ёки Суннатдан фалон ҳадис, дейилади. Чунки фиқҳ – тафсилий далиллардан истинбот қилинадиган шаръий, амалий масалалардир. Демак, қоидаларда тафсилий масалаларга ҳеч бир ҳужжат йўқ.
- Қоидалар – далиллар эмас, балки ижтиҳодни ва нусусларни тушунишни тартибга солувчи мезонлар бўлиб, бу мезонлар фақиҳнинг ҳукмларни истинбот қилишидаги манҳажи(тутадиган йўли)ни белгилаб беради. Масалан, Шариатни татбиқ қиладиган султоннинг бўлиши вожибдир, деб айтилса, бунга далил Шариатни ҳакам қилишни вожиб қилувчи кўпгина нусуслардир.
"ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب"
“Вожиб фақат у билан амалга ошадиган нарса ҳам вожибдир” қоидаси бундай йўл тутишнинг тўғрилигидан далолат бериб турибди. Бу қоида нассдаги далолат иқтизо (талаб) далолати (маъноси) дан биридир.
Ислом фиқҳидан қуйидагилар ҳам маълум:
Фарз – уни адо қилувчи киши савобга сазовор бўлади, тарк қилувчи эса иқоб(жазо)ланади.
Ҳаром – уни қилувчи кимса иқобланади.
Демак, нусуслардан истинбот қилинган қоидалар шу нусусларнинг ўзига қарши қайтиб, уларни бекор қилиши – ҳаромни ҳалол ва фарзларни соқит қилиши асло жоиз эмас. Нассда келган ҳукмни бекор қилиш учун қоидадан фойдаланиш ҳеч қайси ҳолда жоиз эмас.
Қоида билан шаръий насс бир-бирига зид келиб қолса, нассга амал қилинади, қоида эса рад қилинади. Насс ижтиҳод билан мансух қилинмайди. Акс ҳолда, бу нарса кимларнингдир ҳавои хоҳиш ва ижтиҳодларига қараб Шариатни бекор қилишга ва Динни ўзгартиришга олиб келади.
Қоидалар – ташриъ(шаръий қонунчилик)нинг иллатлари эмаски, ҳукмнинг шаръий ҳукм бўлишига улар боис бўлган бўлса. Улардан иллатлар истинбот қилинмайди. Чунки иллат нассдан олинади, фақиҳнинг ижтиҳодидан олинмайди. Шунинг учун, масалан, рўза тутиш сиҳат-саломатлик учун шаръий ҳукм қилинди, ҳаж манфаат бор учун шаръий ҳукм қилинди, жиҳод маслаҳат (фойда) борлиги учун шаръий ҳукм қилинди, деб айтиш нотўғри.
Шунинг учун ҳукмнинг шаръий ҳукм бўлишига боис бўлган иллат билан татбиқ самараси бўлмиш ҳикмат ўртасидаги фарқни ажратиб олиш зарур. У (яъни ҳикмат) Шореъ таоло Ўз илмида сақлаган иш бўлиб, уни фақат хабар берсагина маълум бўлади ва у ташриънинг юксаклигидан далолат беради.
Фарзни тарк қилиш ва ҳаромни қилиш фақат рухсатлар бобидагина бўлади. Масалан, иложсиз ҳолатда ўлимтикни ейиш, сафарда рўза тутмаслик каби. Рухсатларни ҳам тартибга солувчи шаръий мезонлари бор. Шунинг учун нассда келган узр бўлмас экан, рухсат берилмайди, яъни рухсат фақат нассда келган бирон узр бор бўлсагина берилади. Бу узр иллатланмайди ва унга (бошқаси) қиёс (ҳам) қилинмайди. Шунинг учун ҳукм узр мавзусидагина қолади.
Қоида билан бирон махсус узрга хос бўлган, ундан бошқасига ўтмайдиган шаръий ҳукм бўлмиш рухсат ўртасидаги фарқни ажратиб олиш зарур.
Баъзи қоидалар мўътабар шаръий қоидалардир. Кўпгина қоидалар эса Исломдан эмас, балки сездирмай тиқиштирилгандир. Масалан:
العبرة بالمعانى لا بالألفاظ والمبان
“Маънолар эътиборли, лафзлар ва уларнинг тузилиши эмас” деган қоида каби. Заруратлар қоидаси каби маъноси ҳам, тузилиши ҳам фосид бўлган қоида ҳам ана шулар жумласидандир. Чунки заруратлар умумий суратда бутун ҳаромларни мубоҳ қиладиган бўлса, диндан нима қолади ўзи? Демак, бу қоида тузилиши ҳам, маъноси ҳам фосиддир. Шунингдек, “замон ўзгариши билан аҳкомларнинг ўзгариши инкор этилмайди”, масолиҳ (манфаатлар), маалотул афъол (феъл-ишларнинг оқибатлари) ва даръул мафосид (зиён-зарарларни даф қилиш) каби қоидаларнинг барчаси фосид бўлиб, уларнинг далил бўлиши ва ташриъ уларнинг асосига қурилиши асло жоиз эмас.
Шундай экан, баъзи бир одамлар ҳаромни ҳалол ва ҳалолни ҳаром дейишда Аллоҳдан қўрқсинлар. Росулуллоҳ ﷺ дедилар:
"'إنَّ الرجلَ لَيتكلَّمُ بالكلمةِ لا يرى بها بأسًا يهوي بها سبعين خريفًا"
“Албатта, киши бир сўзни ҳеч бир зиёни йўқ, деб ўйлаб гапиради-да, у сабабли етмиш йил дўзахга юз тубан қулайди”.
Пайғамбаримиз ﷺ яна бундай дедилар:
"وَإنَّ الْعبْدَ لَيَتَكلَّمُ بالْكَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ تَعالى لا يُلْقي لهَا بَالًا يهِوي بهَا في جَهَنَّم".
“Ва, албатта, банда Аллоҳ таолонинг қаҳр-ғазабини келтирадиган бир сўзни бепарволарча гапиради-да, у сабабли Жаҳаннамга юз тубан қулайди”.
Шайх Саъид Ризвон Абу Имод ёзди
