بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси:

Оммавий сўров ҳақиқати ва Иордания университетининг фуқаролик давлатига оид ёлғон сўрови ҳақида нуқтаи назар

Ҳизб ут-Таҳрир-Иордан вилояти матбуот бўлими раиси

ўринбосари доктор Аҳмад Ҳасуна қаламига мансуб

Оммавий сўров муносабат, йўналиш ва қарашларни билиш ҳамда қиёслаш мақсадида ўтказилган оддий бир техник воситадир. У маълум аҳолига савол ташлаб, фикр эгаларини ўзларидаги мавжуд фикрларни ва ташқарига ҳали чиқаришмаган масалаларни билдиришга жалб қилиш орқали амалга ошади. Бошиданоқ «ҳамма оммавий сўровлар ёлғон ва нохолис», дейиш нотўғри. Айниқса, оммавий сўров омма фикри қандайлигини билмай ва бетараф шаклда, билиш меъёрларига амал қилинган ҳолда ўтказилган бўлса, хусусан, ўз қарорларини инсонлар дунёқараши ва туйғуси асосида чиқарадиган давлатларда ўтказилган бўлса, дарҳол шундай хулоса чиқариш нотўғри. Бироқ оммавий сўров, Умматнинг фикри эътиборга олинмайдиган исломий юртларга ўхшаган мустабид тоғут (авторитар) давлатларда ўтказилса бу давлатларда ҳукмрон элита жамоатчилик фикрини эътиборга олмагани учун сўров натижалари хулосаси одатда тўғри бўлмайди. Муаммо шундаки, қачон оммавий сўров сиёсатга тааллуқли бўлса, одатда, заиф кишилар тоифаси тинч юришни афзал кўришади ва фикрини очиқ айтишмайди. Мана шу ерда сўров натижаси ёлғон-адаштирувчи сиёсат кўринишида ва фикрлар воқега зид равишда чиқади.

Шу ўринда адаштирувчи ва ёлғон оммавий сўровлар турларига эътибор қаратиш лозим. Улар жумласига буюртмали (ёлланма) сўров ҳам киради. Бу турдаги сўровда омма фикри маблағ берувчи муайян томон ёки бирор сиёсий манфаат эгаси буюртмаси билан ўрганилади ҳамда шу буюртмачининг фойдасига муайян нуқтаи назар ижро этилади. Буни қасддан маълум натижага эришиш учун режалаштирилган сўров, дейиш ҳам мумкин. Бундай оммавий сўровдан аслида, бирор масалада инсонлар фикрини билиш мақсад қилинмайди, балки қарор эгасига керак бўлган натижани ёйиш кўзланади. Бундай сўровдан адаштириш учун фойдаланилади, сўровда қўлланган саволлар жавоб берувчиларга таъсир ўтказадиган савол шаклида ёки бир тарафлама-нохолис тарзда тузиб қўйилган бўлади, муайян мақсадга хизмат қилиши учун жавобнинг ўзи ҳам аввалдан режалаштирилган аниқ жавоб бўлади.

Бугун оммавий сўровларни амалга ошираётган кишилар на сўров ахлоқига риоя қилишади, на сўров илмига. Ахборот ходимларининг ҳам аксари сўров илмига мувофиқ натижаларни аниқлаш техникасидан хабарлари йўқ, ёзиш ва изоҳ беришларинику, айтмасак ҳам бўлади. Мана шундай бир муҳитда бизга мазкур қоида-асосларни тушунишимиз керак, токи, сўровлардан безиб қолмайлик ёки уларнинг натижаси билан салбий муносабатда бўлишга ҳиссамиз қўшилиб қолмасин, шу билан бирга, сўровга алоқадор айрим нохолис томонлар қонунбузарлигига биз ҳам рози бўлиб қолмайлик. Зеро, улар нафақат хорижий, балки юрт ичкарисига ҳам алоқадор бўлган нохолис томонлардир.

Биз омма фикри ва сўров ўтказиш ҳақидаги юқорида тақдим этган зарурий қоидаларга биноан, ўтган ойда Иордания университетидаги стратегик тадқиқотлар маркази ўтказган оммавий сўров натижалари ҳақида сўз юритмоқчимиз. Бу сўров бош вазир Ҳоний Мулқий ҳақида ҳамда фуқаролик давлати каби баъзи долзарб масалалар ҳақида ўтказилди. Сўровдаги асосий муҳим банд ҳам мана шу фуқаролик давлати бўлиб, шунга ташвиқот қилинган. Шунга қарамай, ахборот воситалари сўров натижаларини «иорданияликларнинг тенг ярми ишлар хато кетмоқда, деб билмоқдалар» номли сарлавҳа остида нашр қилди. Шу орқали сўровни рост-ҳақиқат қилиб кўрсатмоқчи бўлди. Ҳолбуки, бу борган сари ёмонлашиб бораётган воқега нисбатан сохта баҳодир ва уни аксар инсонлар ўз танларида ҳис этмоқдалар, буни сўров орқали аниқлашга ҳам ҳожат йўқ.

Биз Иордания университети стратегик тадқиқотлар марказининг «Фуқаровий ва демократик давлат» сарлавҳали ҳисоботидан иқтибос келтирамиз. Шу қисмда дин, давлат, фуқаролик давлати, сиёсий режимлар ҳақида сўров ўтказиш орқали фуқаролик давлати билан ва демократик давлат асослари мавзуига тўхталинган:

«Сўз эркинлигини ҳимоя қилиш ҳақидаги сўровга жавоб берувчиларнинг 75 %и – ҳатто ўз ишончларига зид келса ҳам сўз эркинлигини ҳимоя қилиш керак, дедилар. Улардан 45 %и ҳатто динга зид келса ҳам сўз эркинлигини ҳимоя қилишни ёқладилар. Улардан 65 %и ҳатто Иордания ҳукуматига зид бўлса ҳам сўз эркинлигини ҳимоя қилишга қўшилдилар».

Кейин жавоб берувчилар учун фуқаролик давлатига мана бундай таъриф берилди: «Фуқаролик давлати бу ватандошлар ўртасида, уларнинг келиб чиқишларидан қатъий назар, тенгликка ва қонун устуворлигига асосланган дастурга таянувчи давлат. Унда дин давлатнинг ахлоқий ва қадриятли манбаини ташкил қилади, ундан сиёсий мақсадларда фойдаланилмайди». Кейин айни таъриф сизнинг фуқаролик давлати ҳақидаги тушунчангизни ифодалайдими, деган сўровга миллий тест жавоб берувчиларидан 66 %и ҳамда жамоатчилик фикри етакчилари 90 %и айни таъриф фуқаролик давлати тушунчаси ҳақидаги нуқтаи назарларини ифодалашини айтдилар». Марказ ҳисоботидан иқтибос тугади.

Ҳа, фуқаролик давлати ҳақидаги сўровга оид таъриф Иордания режими истагандек тарзда бўлди. Яъни таъриф Иордания қироллигининг олтинчи баҳсли ҳужжатнинг худди ўзидан кўчириб олинди. Бу фуқаровий давлат ҳақидаги сўров эмас, балки режим хоҳлаган ва ахборот воситаларида кенг тарғиб қилинган давлат ҳақидаги сўровдир. Хўш, қандай қилиб бунга киши эркин жавоб бериши мумкин, ахир, сўровни Иордания қироллиги истаган шаклда тузилган бир муассаса ўтказаётган бўлса, шунингдек, фуқаролик давлатининг кўплаб таърифлари мавжуд бўлишига қарамай, фақат битта таъриф монополия қилинган бўлса. Масалан, унинг таърифларидан бирида фуқаролик давлатининг илмоний давлат билан бир маънода ва битта мазмунга эгалиги айтилган. Бундан ташқари, фуқаролик давлатига оид одамлар орасида кенг тарқалган машҳур исломий шаръий фикр ҳам мавжуд. У фуқаролик давлати шариат билан бошқармайди, чунки унда ҳукм юритиш Аллоҳга эмас, инсонга берилади, дейилган фикрдир. Хўш, агар жавоб берувчиларга мана шундай танловлар таклиф қилинса ва улардан бирини танлаб олсалар, сўров натижалари қандай бўлиши мумкин экан?!

Шунингдек, бугунги сўровларда сўров моҳиятига, яъни фуқаролик давлатидаги қонунчиликка алоқаси бўлмаган, балки розилик жавобига тарғиб қилинган иборалар мавжуд. Масалан, «фуқаролар ўртасида тенглик», «қонун устуворлиги», «дин давлат ва жамиятнинг ахлоқий ва қадриятли манбаини ташкил қилади, сиёсий мақсадларда эмас» каби иборалар. Шундай бўлгач, бундай нопок тарғиботни омма у ёқда турсин, ҳатто маълум элита ҳам рад этди… Хўш, қонун устуворлигини ким рад қилмоқда экан?!

Сўз эркинлиги ҳақидаги сўровга келсак, бу чекланган тарзда ўтказилди, Ислом ва унинг ақидасига, аҳкомларига қарши ҳужумкор фикрлар, шиорлар тиқиштирилган ғаламис савол берилди. Акс ҳолда, «ҳатто динга зид келса ҳам», деган иборани қандай тушуниш мумкин?! Бу савол ўз динининг ва Росулининг таҳқирланишига қаттиқ ғазабланувчи бир жамиятда бермаслик керак бўлган ва Аллоҳ динига тажовуз қилинган саволдир. Бу бир синаш учун шиширилган пуфак бўлиб, ундан одамлар ғазаби олдида Исломга қанчалар даражада тил теккизиш мумкин-мумкинмаслигини билиш мақсад қилинган.

Энди, сўровда четда қолиб кетган нарсага келсак, бу сўз эркинлиги мафкураси эмас, балки сўз эркинлиги билан шуғулланишнинг ўзидир. Дастурда ҳукумат ва унинг хавфсизлик хизмати томонидан бу нарса бостирилмаслиги, чекланмаслиги, террор қилинмаслиги айтилган.

Бугун Умматда шариатни татбиқ қилиш орқали Ислом давлатини талаб қилишига нисбатан (ваъйи омдан) умумий онгдан келиб чиққан раъйи ом мавжуд. Бу эса Иордания режимини қоғозга ўраб ўртага ташлашга мажбур қилди. У фуқаролик давлати мафкурасини илмоний давлатнинг айнан ўзи эканидан одамларни чалғитиш учун унинг воқеига мутлақо тескари ғилоф билан ўраб таклиф қилди. Айнан шу мақсадда жамоатчилик фикрини сохталаштиришга уриниб, фуқаролик давлати ҳақида адаштирувчи фикр устида сўров ўтказди.

Бундай сўров натижасига ишониш мумкин эмас. Биз буни юқорида мисол келтирганимиз ёлғон-адаштирувчи сўровлардан бири эканини, ўзида кўчадаги томир уришни тўғри ифодаламаётганини, аксинча, ифлос мақсад сари йўналтирилганини гувоҳи бўляпмиз. Бу мақсад бутун Уммати Ислом қаттиқ нафратланиб, омматан рад этаётган фуқаровий давлат тушунчасини кенг ёйишдир.

Биз инсонлар орасида ҳукмрон фикр ва туйғулар қандайлигини аниқлаб берадиган ҳақиқий оммавий сўров ўтказишга даъват қиламиз.

Роя газетасининг 2016 йил 11 январ чоршанба кунги 112-сонидан