ПУЛ. Олтин низомининг муаммолари
ПУЛ
Олтин низомининг муаммолари
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Олтин низомининг муаммолари
Олтин низоми бутун дунёни эгаллаган пайтида унинг ҳеч қандай муаммоси йўқ эди. Буюк давлатлар ғанимларига қарши пул орқали зарба беришга урина бошлаган, олтин низоми билан бирга мажбурий қоғоз пул низоми ҳам қўлланилган, мустамлакачи Ғарб давлатлари халқаро валюта жамғармасини тузган, Америка долларни пул низомининг асосига айлантирган кундан бошлаб муаммолар туғила бошлади. Шунга кўра, пул низомини қўлловчи давлат қаршисида турган муаммоларни англаш лозим. Токи, уни ҳал қилиш, енгиб ўтиш режасини тузсин. Бу муаммолар қуйидагилардир:
1. Ишлаб чиқариш қуввати ва халқаро тижоратда рақобатлашиш кучи ортиб кетган, олимлар, мутахассислар, ҳунармандларни кўп етиштириб чиқарган давлатларда олтиннинг тўпланиб қолишидир. Бундай давлатларга олтин товар баҳоси сифатида ҳам, хизмат ҳақи сифатида ҳам оқиб бораверади. Натижада оламда мавжуд олтиннинг катта миқдори ўша мамлакатларда йиғилиб қолади. Кейин давлатлар ўртасидаги олтиннинг бўлиниши издан чиқиб, бошқа давлатлар ўзидаги олтинларнинг четга чиқиб кетишидан қўрқиб қоладилар-да, унинг чиқишини тақиқлаб қўядилар. Оқибатда ташқи тижорат ҳаракатдан тўхтаб қолади.
2. Айрим давлатларга бу давлат ҳисоб (савдо) балансини ўз фойдасига йўналтирмоқчи бўлгани боис олтин оқиб келади. Лекин бу кириб келган олтин ички бозорга таъсир кўрсатиб, нархларни кўтариб юбормаслиги учун унинг миқдорича пулни муомаладан чиқариб олишга кифоя қиладиган қимматбаҳо қоғозлардан маълум бир миқдорни бозорга ташлайди. Натижада олтин ўзида қолиб, уни экспорт қилган давлатларга қайтмайди-да, улар олтин низомидан зарар кўриб қоладилар.
3. Олтин низомининг кенг ёйилиши давлатлар ўртасидаги ҳар хил ишлаб чиқариш соҳаларига маблағ ажратиш ҳамда тижорат йўлидаги тўсиқларни олиб ташлашга боғлиқдир. Лекин давлатлар ўз саноати ва зироатини кучли ҳимоя қилиб, божхоналар ташкил қиладилар. Натижада улардан олтин олиб чиқиш учун уларга товар киритиш оғирлашади ва олтин низоми асосида юрган давлат зарар кўради. Чунки у товарини одатдаги нархда кирита олмаганидан кейин ё божхона чиқимларини қоплаши учун нархини пасайтиришга ёки умуман, олиб кирмай қўя қолишга мажбур бўлади.
Олтин низомини бир ёки бир неча давлатларгина қўллаганида дуч келиниши мумкин бўлган муаммолар – мана шулар. Уларни енгиб ўтиш йўллари қуйидагича:
- Тижорий сиёсатнинг автаркия (бошқа давлатлар иқтисодига боғлиқ бўлмаган мустақил миллий хўжалик яратишга қаратилган сиёсат)га асосланиши.
- Ишчиларнинг иш ҳақи ишлаб чиқараётган товарларининг баҳосига ҳам, турмуш даражасига ҳам эмас, меҳнатларига қараб белгиланиши.
- Молиявий қоғозлар ҳам, акциялар ҳам шахсларнинг мулки ҳисобланмаслиги.
- Давлатнинг ишлаб чиқаришда экспортга камроқ таяниши, яъни товар-моддий бойликларини ўзида қайта ишлаб чиқариб, хорижий товар ва ишчиларга муҳтож бўлмаган ҳолда ишлаб чиқаришни ичкарида йўлга қўйишига қараб бўлади.
Ана шунда божхона тўсиқлари таъсир кўрсата олмайди. Шу сиёсат асосида юрган давлат, олтин низоми асосида юрган давлат ҳисобланиб, барча фойдаларини қўлга киритиб, муаммоларини бартараф этади. У ҳеч қандай зарар кўрмайди, аксинча, фойда олади, холос. Фақат олтин ва кумуш низомига бўйсуниши лозим.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
16.10.2019й
