„Сизларни ҳам ва амалларингизни ҳам Аллоҳ яратган“
بسم الله الرحمن الرحيم
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ
„Сизларни ҳам ва амалларингизни ҳам Аллоҳ яратган“
Бугунги кунда кўпчилик мусулмонларда Исломни нотўғри тушунишлик ёки умуман тушунмаслик, афсуски энг катта муаммога айланган. Мусулмоннинг Исломни тушунмаслигининг энг катта муаммо даражага чиқишининг сабаби эса жуда оддий: Ислом инсонлар ҳаётини бошқарадиган диндир. Агар мусулмон одам ўз динини тушунмас ёки билмас экан, у қандай қилиб бу ҳаётда қоқилмай юриши мумкин? Ислом динини инсоннинг ҳаёт йўлидаги асос эканлигини билмаган мусулмон қандай қилиб бахтли бўла олсин? Бу ҳолат, айниқса, ақидавий масалаларда яққол кўзга ташланади. Бу мақоламизда ана шундай энг нозик ақидавий масалалардан бири ҳақида сўз юритамиз.
Бу дунёдаги ҳамма ишлар албатта Аллоҳнинг хоҳиш-иродаси билан бўлишлиги, лекин бу дегани инсон амалларини қилишда мажбурланган дегани эмаслиги ва Аллоҳнинг иродаси деганда инсон ўз амалларини қилишда ихтиёр Аллоҳ томонидан берилганлигини тушунишимиз кераклиги тўғрисида олдинги мақолаларимизда гаплашган эдик. Ундай бўлса, Аллоҳнинг мана бу оятларини қандай тушуниш керак, деган саволга жавоб ахтарамиз. Аллоҳ айтади:
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ
– „Сизларни ҳам ва амалларингизни ҳам Аллоҳ яратган“. [37:96]
Яна айтади:
مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ
– „На Ерга ва на ўзларингизга бирон мусибат етмас, магар (етса), Биз уни пайдо қилишимиздан илгари Китобда (Лавҳул-Маҳфузда битилган) бўлур. Албатта, бу Аллоҳга осондир“. [57:22]
Бу ва бу каби оятларнинг мазмуни биз юқорида келтирган фикрларга зид келаётгандек туюлиши мумкин. Агар шундай бўладиган бўлса, Аллоҳ бандаларини гуноҳ ишлар қилишга мажбурлаб, кейин яна Ўзи жазолайдими, унда Аллоҳнинг адолати қаерда қолади? Бу оятларни тўғри тушунишга воқеликда бўладиган биргина мисол келтириш кифоя қилади.
Масалан, маълум бир давлат идораси раҳбари иккита ходимига бир хил топшириқ берди. Улар топшириқни бажариш учун чиқиб кетишди. Идора раҳбари бу иккала ходимини жуда яхши билади, шунинг учун улар берилган топшириқни қандай бажаришларини олдиндан хулоса қилиб олиши мумкин ва бу хулосаси тўғри чиқади. Биринчи ходим меҳнаткаш, тиришқоқ, масъулиятли ва ишончли бўлгани учун берилган топшириқни ўз вақтида ва сифатли бажаради. Иккинчи ходим эса сал дангасароқ, хафсаласизроқ, масъулиятни етарли даражада ҳис қилмайдиган ва ишончсизроқ бўлгани туфайли берилган топшириқни кечикиброқ ва сифатсизроқ бажаради. Бу хулосани идора раҳбари шунчаки ўзи учун чиқариб олди, улар ҳақида шунақа фикрда эканлигини ўзларига индагани йўқ, яъни улар хақидаги хулосаси рахбарни ўзига тегишли холос, ходимлрани амалига эса хеч қандай таъсири йўқ. Шу ерда савол туғилади рахбарнинг ходимлари ҳақидаги чиқарган ҳукми уларнинг топшириқни қандай бажаришига таъсир қилдими? Биринчи ходимни топшириқни тез ва сифатли бажаришга мажбур қилдими ёки иккинчи ходимни топшириқни суст ва сифатсиз бажаришга мажбур қилдими? Йўқ, идора раҳбари чиқарган ҳукм уларнинг амалларига ҳеч қандай таъсир кўрсатгани йўқ.
Мана бу мисолдан кўриниб турибдики, юқоридаги оятлар Аллоҳ Таъолонинг илми чексизлигига ва Лавҳул-Маҳфуз ҳамма нарсани қамраб олганлигига далолат қилиб турибти. Бу холатни банданинг ихтиёри билан қилаётган амалига хеч қандай дахли йўқ, яъни юқоридаги мисолимизда келтириб ўтилганидек рахбарнинг ходимлари хақидаги билими уларни ишни яхши ёки ёмон бажаришида мажбур қилмаганидек, Аллохнинг бандаси хақидаги билими ҳам банданинг ихтиёри билан қилаётган амалига хеч қандай таъсири йўқ, яъни бандани бирор амални мажбурий суратда бажартирмайди. Энди бир рахбар ходимлари хақидаги маълумотга таяниб уларни олдиндан ишни қандай бажаришларини билиб олаётган бўлса, албатта бандани яратаган Яратувчиси унинг умрининг охиригача нима амаллар қилишини билишлиги хайрон қоларли эмас. Масалан, мана бу бандам ҳақ билан ботил келганда ҳақ йўлни танлайди ёки ботил йўлни танлайди, деб олдиндан айтиб қўйиш Аллоҳ учун ҳеч ҳам қийин эмас. Аллоҳ бандаларини савоб ёки гуноҳ қилишга мажбурламайди ва бу ишда ихтиёрни бандаларига берган, ана шу ихтиёрни бериши эса Аллоҳнинг иродасидир. Биз бу ерда Аллохнинг чексиз илмини банданикига тенг қилмоқчи эмасмиз, балки сиз азизларга енгилроқ тушунтириш мақсадида юқоридаги мисолни келтирдик ва тўғри тушунасизлар деган умиддамиз.
Шундай экан, эй мусулмон биродарлар, пешонамга ёзилгани шу эканда, дейиш билан Аллоҳнинг ҳисоб-китобидан қутула олмаймиз, Унинг ҳузурида турганда бош эгиб, эй Аллоҳим Ўзинг тақдиримга шуни битгансан, дея олмаймиз. Албатта бизнинг ихтиёримиздан ташқарида бўладиган қазовий ишлар бундан мустаснодир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Фаррух
05.06.2015й.
