Субсидия орқали давлат назоратни кучайтиряпти
Субсидия орқали давлат назоратни кучайтиряпти
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Ўзбекистон ҳукумати Қорақалпоғистон ва Хоразм вилоятида камбағал оилалар учун ичимлик суви харажатларини қоплаш мақсадида янги тартиб жорий этди. Қарорга кўра, аҳолига артезиан қудуқ қазиш, сув насослари ва фильтрларни ўрнатиш харажатларининг 90 фоизини қоплаш учун субсидия берилади (xabar.uz). Бир қарашда, бу халқ учун катта имкониятдек туюлади. Аммо масаланинг ичига назар ташласак, субсидия орқали давлат аҳолини янада кучлироқ назорат остига олаётгани аён бўлади.
Бу назоратнинг асосий механизми субсидия олиш жараёнининг ўзида яққол кўринади: фуқаролар “ЯМИҲ” орқали рўйхатдан ўтиши шарт. Бу эса аҳолининг молиявий ва ижтимоий ҳолати тўғрисидаги барча маълумотларни давлат қўлига топшириш дегани. Давлат ким қанча даромад қилади, уйида қандай шароитда яшайди, ким қўшимча ресурсларга эга – барчасини осонгина кузатиб боради.
Шу билан бирга, субсидия фақат “камбағал оилалар реестри”га киритилганларга берилиши давлатнинг назорат функциясини янада мустаҳкамлайди. Бу ҳолат камбағалликни оддий иқтисодий аҳволдан чиқариб, давлат учун сиёсий ва статистик категорияга айлантиради. Аҳоли давлатдан ёрдам олиш учун ўз камбағаллигини тан олиши ва расмий тарзда “камбағал” мақомига эга бўлиши шарт. Шу билан давлат аҳоли устидан “сен камбағал, сен эса тўқ” деб белгилаш ҳуқуқини қўлга олади.
Бу эса давлатнинг аҳоли устидан турли йўллар билан назорат ўрнатишини кўрсатади. Бу назоратнинг яна бир кўриниши ичимлик суви масаласида ҳам намоён бўляпти. Лекин бу ёрдамнинг аҳолининг ичимлик сувидан фойдаланиш учун тўлайдиган тарифларига ҳеч қандай алоқаси йўқ. Яъни давлат аҳоли ичимлик сувига эришиши учун субсидия ажратмоқда. Аслида, аҳолини ичимлик суви билан таъминлаш давлатнинг тўғридан-тўғри ва асосий вазифаси бўлиши керак эди…
Мазкур “субсидия”нинг энг шубҳали томони шуки, маблағ аҳоли қўлига тўғридан-тўғри берилмайди. У фақат ҳукумат рўйхатига киритилган тадбиркорлар орқали сарфланиши мумкин. Демак, бу имкониятдан ҳукуматга яқин тадбиркорлар фойдаланиб қолмаслигига ҳеч қандай кафолат йўқ. Яъни субсидия халққа ёрдам сифатида кўрсатилса-да, амалда “ўз одамлари” учун бизнес имкониятига айланиб кетиши эҳтимоли юқори. Натижада халққа берилиши керак бўлган ёрдам ҳукуматдагилар ва уларга яқин доиралар учун бизнес манфаатига айланади.
Бироқ бу жараён фақат маҳаллий сиёсат эмас, унда халқаро ташкилотлар таъсири ҳам яққол кўзга ташланади. Ўзбекистонда ижтимоий ҳимоя тизимини рақамлаштириш ва субсидия механизмларини жорий этиш ғоялари кўпинча Жаҳон банки, Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва БМТнинг тегишли агентликлари тавсиялари билан боғлиқ. Уларнинг стратегияси шундай: давлат тўғридан-тўғри аҳолига пул тарқатмасдан, рақамли реестрлар орқали “нишонланган ёрдам” кўрсатсин. Бу, бир қарашда, шаффофликка хизмат қилади. Аммо аслида халқаро ташкилотлар давлатни ўз аҳолиси устидан электрон назорат ўрнатишга рағбатлантиради.
Бундан ташқари, Жаҳон банки ва ХВЖ субсидияларни “иқтисодий ислоҳотлар”нинг бир қисми сифатида кўради, яъни давлат умумий ижтимоий харажатларни қисқартириб, фақат “камбағаллар реестрига кирган” одамларга чекланган ёрдам бериши керак. Бу эса аҳолини қатламларга бўлишни кучайтиради.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, субсидия орқали ҳукумат бир томондан “халқпарварлик” имижини сақлаб қолмоқчи бўлса, иккинчи томондан халқаро ташкилотлар талаб қилган “нишонланган ижтимоий ёрдам” тизимини жорий этиб, ўзини “ислоҳотчи” сифатида кўрсатмоқчи. Аммо аслида аҳоли устидан ахборот ва иқтисодий назорат кучаймоқда. Субсидия бу ёрдам эмас, балки аҳоли устидан назорат воситаси ва бюджет маблағларини талон-тарож қилиш имкони ҳамдир. Давлат “камбағалликни қисқартиряпмиз” деб эълон қилади, халқаро ташкилотлар бу жараённи қўллаб-қувватлайди, аммо барча ижтимоий ва иқтисодий ҳаракатлар ягона маълумотлар базасига жамланади. Шу сабабли, сув субсидияси орқали бошланган назорат нафақат янги механизм, балки мавжуд рақамли ва энергетик назорат тизимлари билан уйғунлаштирилган қадам ҳамдир. Ҳозир электр ва интернет каби асосий хизматлар аллақачон назорат остида бўлса-да, сув субсидияси орқали бу назорат янги иқтисодий ва рақамли каналлар орқали кучайтирилади. Фуқаролар субсидия олиш учун шахсий ва ижтимоий маълумотларни тақдим этиши керак, бу эса давлатга нафақат техник, балки ижтимоий ва иқтисодий ҳаракатларни ҳам тўлиқ кузатиш имконини беради. Шу билан сув субсидияси орқали тўпланган маълумотлар электр, интернет ва бошқа хизматлар билан интеграция қилинади ва аҳоли ҳаракатларини янада кенг ва мукаммал назорат қилиш имкони пайдо бўлади.
Бу замонавий капитализм шароитида табиий ҳолат ҳисобланади. Шу боис, ҳозирда ҳукуматнинг ҳар қандай ёрдам чора-тадбирини синчиклаб ўрганиш зарур, чунки ундан аксар ҳолларда халқнинг ҳақиқий манфаати кўзланаётгани йўқ. Масалан, давлат триллионлаб маблағларни газ ва электр энергиясига субсидия шаклида ажратади, аммо халқ бу ёрдамни ҳис қилмайди, маблағлар қаерга сарфланаётгани эса сирлигича қолиб кетаверади.
Манфаатпарастликка асосланган капиталистик демократия тузумини ҳаётдан улоқтириб ташламас эканмиз, ҳукумат тепасига қанча инсофли шахс келмасин, аҳвол ўзгармайди ва аҳоли учун ҳақиқий ёрдам таъминланмайди.
Исломда эса ичимлик суви уммат бойликлари туридан бўлиб, ҳар бир уммат вакили ундан фойдаланиш ҳуқуқига эга. Давлат бунинг учун шарт-шароитларни беғараз, миннатсиз қилиб тақдим этиши шарт. Бундан ташқари, давлат бу хизматларни Аллоҳнинг буйруғи сифатида бажариб, аҳолига ҳисобот ҳам тақдим қилиб боради. Росулуллоҳ ﷺ дедилар: “Одамлар уч нарсада – сув, олов ва яйловда шерикдирлар”.
Салоҳиддин
19.08.2025й
