СУДХЎРЛИК ВА ПУЛ АЛМАШТИРИШ

Пул алмаштириш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Пул алмаштириш

Дунё бозорларида кечаётган молиявий муомалалар бўлмиш савдо битимларини кузатадиган бўлсак, савдо-сотиқ операциялари олти хил экани аён бўлади.

1. Бир пулни шу турдаги пулга сотиб олиш. Ироқий динорнинг янги тангаларини эски тангаларига алмаштириш каби.

2. Бир пулни бошқа бир пулга алмаштириш. Долларни Миср жунайҳига алмаштириш каби.

3. Товарни муайян пулга сотилиши ва ўша муайян пулнинг ўзи бошқа бир пулга сотилиши. Битта савдо битимида долларга самолёт сотиб олиб, кейин динорни долларга алмаштириш каби.

4. Товарни фунт-стерлингга сотиб, унга доллар алмаштириш.  

5. Муайян қимматбаҳо қоғозларни муайян пулга сотиш.

6. Муайян ширкат акцияларини муайян пулга сотиш.

Энди уларнинг ҳукмига бирма-бир тўхталамиз.

Қимматбаҳо қоғозлар ва акцияларни сотиш ё сотиб олиш шаръан мутлақо жоиз эмас. Чунки қимматбаҳо қоғозларда белгиланган фойда бўлиб, рибога киради. Балки улар рибо муомаласининг айнан ўзидир. Акциялар эса, шаръан жоиз бўлмаган ботил ширкатларнинг улушларидир. Шунга кўра, ҳиссадорлик ширкатларидаги акцияларнинг савдо-сотиғи жоиз эмас. Тижорат, саноат ширкатлари каби фаолияти ҳалол ширкатлар бўладими, банклар акциялари каби фаолияти ҳаром ширкатлар бўладими, фарқи йўқ.

Пулни-пулга алмаштириб, унга товар сотиб олиш ва товарни бирон пулга сотиб, уни бошқа бир пулга алмаштиришлар икки операциядан иборат бўлган ишлардир. Савдо-сотиқ операцияси ва алмаштириш операцияси. Уларга савдо ва алмаштириш ҳукмлари жорий қилиниб, иккаласига айри-айри ҳукм жорий қилинади.

Бир пулни шу пулнинг ўзига сотиш ёки бошқа бир пулга сотиш алмаштириш операцияси ҳисобланиб, шаръан жоиздир. Чунки пул алмаштириш олтин ва кумуш пулни ўз жинсидаги пулга тенгма-тенгига, бошқа жинсдаги пулга эса, тенгма-тенгига ёки ортиқ-камига алмаштиришдир. Алмаштириш операцияси олтин-кумушда қандай бўлса, пулда ҳам шундай бўлади. Чунки пул, пул сифатида олтин-кумушлик сифатига эгадир. Олтин-кумушга қиёсан эмас, олтин-кумушнинг бир тури сифатида пул пулга алмаштирилади. Чунки пул, пул бўлиши учун олтин-кумушга таянади. Биров бир ернинг кумушига ўша ернинг олтинини нақдма-нақд сотиб олиб, уларни кўрсатиб туриб шу олтин динорни шу кумуш дирҳамларга сотиб олдим, деса ва ҳар иккиси ҳам ўша жойда бор бўлса, бу иш жоиздир. Яна биров кўрсатмай битим тузиб, бир ернинг олтинини бошқа ернинг кумушига сотиб олса, масалан, Мисрнинг бир динорини Ҳижознинг ўн дирҳамига сотдим, деса, бу ҳам жоиздир. Чунки пулларнинг қандайлиги битимда кўрсатилиши билан тайин бўлади. Натижада айнан битимда кўрсатилган пулга эга бўлинади. Демак, олтинни кумушга сотиш жоиздир. Бунда кумуш дирҳам бўладими, тақинчоқ бўладими, руда бўладими, фарқи йўқ. Шунингдек, кумушни олтинга сотиш ҳам жоиздир. Олтин тақинчоқ бўладими, ёмби бўладими, руда бўладими, фарқи йўқ. Лекин бу савдо қўлма-қўл, нақдма-нақд бўлиши шарт бўлиб, тенгма-тенг ёки ортиқ-кам, вазнма-вазн, кўтарасига ёки бирини тортиб, бирини кўтарасига бўлиши мумкин.

 (Давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

17.06.2019й