Такфир балоси

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Муртадлик ва куфр

4- қисм

     Куфрни икки тарафлама кўриб чиқиш мумкин. Биринчиси, у инсонлар, халқларнинг тафаккури ва руҳиятининг асоси сифатида ётганида. Иккинчиси, Исломни инкор қилиш ортидан “иймондан қайтиш”да кўринади.

     Инсонлар орасида ҳеч мусулмон бўлмаганлар бор. Бундай инсонларни муртад деб бўлмайди ва муртадликка оид қонунлар уларга тааллуқли эмас. Исломда динга мажбурлаш йўқ.

      Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ۚ

“Динда мажбурлаш йўқ. Батаҳқиҳ, ҳақ ботилдан ажради”. (Бақара: 256)

Урва ибн Зубайрдан: Росулуллоҳ солаллоҳу алайҳи ва саллам  “Ким насроний ёки яҳудий динида бўлса, уни динидан қайтарилмайди” дедилар.

     Шунга ўхшаш жуда кўп далиллар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳаммасини санаб ўтиришнинг ҳожати йўқ. Бу далиллар бизга инсонларни Исломга мажбурлаш жоиз эмаслигини тушунтиради.

     Куфрдаги инсонлар бизлар Исломга даъват қилишимиз керак бўлган инсонлардир. Расулуллоҳ ﷺ инсонларга тўғри йўлни кўрсатиш учун юборилган эдилар. Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло улар ҳақида шундай дейди:

وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ

“Биз сени фақат оламларга раҳмат қилиб юбордик”.  (Анбиё: 107)

     Мусулмонлар Расуллуллоҳ  ﷺдан ушбу вазифани мерос қилиб олдилар. Биз инсонлар билан кофир бўлганлиги учунгина урушмаймиз. Аллоҳ Таолонинг ушбу сўзлари бунга далилдир:

لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱ للَّهُ عَنِ ٱ لَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱ لدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱ للَّهَ يُحِبُّ ٱ لۡمُقۡسِطِينَ ٨ إِنَّمَا يَنۡهَىٰكُمُ ٱ للَّهُ عَنِ ٱ لَّذِينَ قَٰتَلُوكُمۡ فِي ٱ لدِّينِ وَأَخۡرَجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ وَظَٰهَرُواْ عَلَىٰٓ إِخۡرَاجِكُمۡ أَن تَوَلَّوۡهُمۡۚ وَمَن يَتَوَلَّهُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱ لظَّٰلِمُونَ

“Аллоҳ сизларни диний уруш қилмаган ва диёрларингиздан чиқармаганларга яхшилик ва адолатли муомала қилишдан сизларни қайтармас. Албатта, Аллоҳ адолат қилувчиларни яхши кўради. Албатта, Аллоҳ сизларни диний уруш қилганлар, диёрингиздан чиқарганлар ва чиқарилишингизга ёрдам берганларга дўстлик қилишдан қайтарур. Уларни дўст тутганлар, ана ўшалар, золимлардир”.                                                      (Мумтаҳана: 8,9)

     Кофирларга қарши кураш эса, Шариат ўзининг шартлари билан уни аниқ уруш олиб бораётган душман деб белгилаб бергандан кейингина  олиб борилади. Бу ҳақда фикхнинг бу мавзуга оид бобларида батафсил изоҳлаб берилган.

     Энди “иймондан қайтиш” натижасида бўлган куфрга келсак, бу ерда мусулмон бўлиб, ўз иймонидан юз ўгириб кейин муртад бўлган инсон ҳақида гапирамиз. Бунинг учун Ислом жазо чорасини белгилаб қўйган, бу ерда ҳатто ҳокимнинг ҳам жазо чорасини танлаш ҳуқуқи йўқ, чунки бу чорани Аллоҳ Таолонинг Ўзи белгилаган.

     Имом Бухорий (2854) Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар, Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдиларки: «Ким динини ўзгартирса, бас, уни қатл қилинглар».

     Ушбу жазони амалга оширишнинг ўзига хос шартлари ва ижро этиш усули бор. Биринчидан, бу Шариатни татбиқ этадиган мусулмон ҳокимнинг алоҳида ҳуқуқига киради. Бу жазо чорасини амалга оширишга ҳокимдан бошқа ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ.

Иккинчидан, жумҳур уламолар райларига кўра, муртадга тавба қилиш талаби қўйилмагунча қатл қилинмайди. Тавба қилиш деганда, муртад билан мулоқотга киришиб, ундан бу ишининг сабабини ўрганиш назарда тутилади. Бу ишни ҳоким ўзига олади, ёки ўрнига бошқа бир кишини тайинлайди. Одатда бу ишни қози ёки ваколатли шахс амалга оширади. Жазо фақат суд муҳокамаси билан белгиланади.

     Бирор кишини муртадликда айблаш учун, қачонки фақатгина қози бу айбни тасдиқласагина айбловчи бўлиши мумкин. Айбловчи қозига мурожаат қилади, у эса бу айбловни текширади ва айбланувчини сўроқ қилади. Агар айбланувчининг сўзларидан унинг муртадлиги қозига аён бўлса, яъни айбланувчининг сўзлари уни Исломдан чиқараётганини кўрса, айни вақтда айбланувчининг ўзи ҳам гапираётган сўзларининг фарқига бориб, уни қаттиқ туриб маъқулласа, ёки у Исломга янгича маъно бермоқчи бўлса, ёки Ислом қонунларини бузиб талқин қилса, масалан, бугунги кунда баъзи кишиларга ўхшаб Ислом спиртли ичимликни маън қилмаган деса ва бу ерда қози бунга қарши қатъий далиллар келтириб нотўғрилигини исботлаб берса ҳам фикридан қайтмаса, ундан кейин унга тавба қилишлиги учун маълум бир муддат тайинланади.

      Бир шахсга қарши ҳукм чиқаришдан аввал у шахс билан мулоқот ўтказилади, унинг сўзлари батафсил текширилади, шундан сўнгра ҳам қози айбланувчининг куфр келтирганига тўқсон тўққиз фоиз ишонч ҳосил қилса-ю, бир фоизи қолса ҳам унга қарши ҳукм чиқара олмайди. Бу ҳақида Имом Молик айтганидек, “Агар инсонни куфр келтирганига тўқсон тўққизта сабаб топсамда, унинг иймонини сақлаган бир фоизи қолган бўлса, мен тўқсон тўққиз фоизни қўйиб бир фоизга юзланаман. Чунки Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: “Қатъий бўлмаган ишда жазо чорасини олиб ташланглар”.

     Бундан ташқари, ажратилган вақтни уламолар уч кун қилиб белгиладилар. Агар мана шу муддат ичида ҳам айбланувчи исломдан куфрга қайтганидан воз кечмаса, у қонунга кўра қатл қилинади.

     Албатта бу ҳаммага маълум ва аниқ бўлган нарса, фақат бу ерда муҳим бир тафсилот бор. Бир инсонга нисбатан қабул қилинган қарорга биноан муртадликда айблашнинг сабаби мужмал,  ўзида тафовутни пайдо қилиб, турли мусулмон гуруҳлари ўртасида баҳс-мунозарага сабаб бўлмаслиги керак.

     Тарихни эслайлик, Халифа Маъмун ўз даврида мўътазилалар фикрини давлат миқёсида табанний қилиб, ва уни Ислом ақидаси қилиб белгилаган эди. Фитна тарқалиб, олимларни бу фикрни қабул қилишга мажбурлашди. Бундан Имом Аҳмаднинг қандай азият чеккани машҳур бир воқеа. Гуруҳлар ўртасида тафовутга сабаб бўлган баъзи масалаларга ёндашилганда баъзилар “бу менинг қатъий фикрим”, “бу менинг ақидам” дейишади. Сўнгра бу инсонларга ташланиб “сени ақидангда муаммо бор, у бузуқ” деб уларнинг ҳаётига тажовуз қилинди. Бу улкан мусибат эди.

    Халифа ақида масаласида фикрларни табанний қилмаслиги керак. Мусулмонларни бирлаштирган ақида табаннийга муҳтож эмас, чунки у етарли даражада қатъий. Мусулмонларнинг Аллоҳга, Унинг фаришталарига, Унинг Китобларига, Унинг Пайғамбарларига, Охират кунига бўлган иймонлари бир хил. Шу каби Шариатнинг қатъий маънолари ҳам баҳс ва ихтилоф мавзуси эмас. Аммо баъзан шундай бўлади-ки, қандайдир бир гуруҳ келиб одамларнинг ақидаси ҳақида сўрай бошлайди. Бунга мисол қилиб ашъарийлар билан мўътазилалар ўртасидаги фарқни келтириш мумкин.

     Туғилганимиздан бошлаб у ёки бу гуруҳлар ҳақида эшитамиз. Инсонлар ижтиҳодлар ишлаб чиқишади, сўнгра уни ақидага киргизишади ва бунга асосланиб такфирга шошишади. Бунга оддий мисол. Бир гуруҳ айтади-ки, “Аллоҳнинг қўли йўқ, Унинг кўзлари йўқ, Унинг юзи йўқ ва ҳоказолар. Агар бунга жавобан кимдир “Аллоҳнинг юзи бор, ёки қўли, ёки кўзлари бор” десин, у шу заҳоти кофирга чиқарилади.

     Иккинчи гуруҳ бунинг аксини сўзлаб биринчи гуруҳга “Агар сен Аллоҳнинг юзи, кўзлари, қўли бор деб айтмасанг, у ҳолда сенинг иймонинг ва ақидангда адашишлик бор”…. Улар сени кофирга чиқаришади, ёки дўзахни ваъда қилишади, ёки сени адашганга чиқаришади, ёки ақидангни бузуқлигини айтишади. Улар баҳс қилаверадилар ва бу воқеа асрлар ичида давом этаверади.

      Матнларнинг маъносини ҳар ким ўзича талқин қилиб баҳсга киришади, кимдир юзаки ёндашади, кимдир маъносига чуқур киришади. Уларнинг ҳаммаси муҳокаманинг асосида Шариат ақиданинг таркибий қисмлари сифатида қарамаган, гумонли далиллар ётган мавзуларга киришдилар. Улар ушбу матнларга эътиқод масаласи сифатида қарадилар ва бу зонний тахминлар асосида бир-бирларини такфир қила бошладилар.

Аҳмад ал-Қасос