Талоқни бирон ишга боғлиқ қилиб қўйиш ва ундан қайтиш тўғрисидаги саволга жавоб

Таҳририятимизга Абу Сафия исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

Савол:

Ассаламу алейкум ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ.

Агар эр хотинига сен фалон фалон ишларни килмайсан, агар килсанг уч талоқсан деса-ю, кейинчалик эрни ўзи қилмасликка буюрган ишларига рухсат берса ва хотин шу ишларни килса хотинига уч талоқ тушган бўладими?

Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ. Савол иккита алоҳида масалани ўз ичига олади: 1. Талоқни бирон бир ишга ёки воқеага боғлиқ қилиб қўйиш. 2. Боғлиқ қилиб қўйилган талоқда эр ўз сўзидан қайтиши.

Ушбу иккала мавзуда ҳам тўғридан тўғри шу маънога тааллуқли оят ёки ҳадис келмагани учун, мужтаҳидлар битим ақдларини бирон нарсага боғлаш ва ундан қайтиш мавзуларига қиёслаган ҳолда, бу масалада жуда кўп ихтилофга борганлар.

Биринчи масала, талоқни бирон бир ишга боғлиқ қилиб қўйиш. Масалан, эр хотинига “Агар фалон ишни қилсанг, талоқсан” каби.

Талоқни бирон воқеа ёки амалга боғлиқ қилиб қўйиш масаласида мужтаҳид олимлар уч хил раъйни айтишган:

Биринчи раъй: Агар талоқ бирон бир ишни қилишга боғлиқ қилиб қўйилса, ўша иш амалга оширилиши билан талоқ воқе бўлади. бунда талоқ қилувчи эрнинг нима ниятда гапирганининг эътибори йўқ, яъни эр хотинига фалон ишни қилсанг талоқсан, дейишида хотинини талоқ қилишни қасд қилганми ёки хотинини ўша ишдан қайтаришними фарқи йўқ.

Бу раъйда тўртала мўътабар мазҳаб, Ҳанафий, Шофеъий, Моликий ва Ҳанбалий мазҳаблари якдилдир.

Ҳанафий мазҳабининг мўътамад фиқҳ китобларидан бўлган “Ал Ҳидоя”да Бурҳониддин Марғилоний шундай дейди: “Агар талоқни бирон бир шартга қўшиб қўйса, ўша шарт топилиши билан талоқ ҳам воқе бўлади. Масалан, хотинига агар ҳовлига кирсанг талоқсан, деса ва хотин ўша ҳовлига кирса, хотин талоқ бўлади”. Аллома Ибн Обидийннинг “Раддул мухторга хошия”си. (3/374)

Моликий мазҳаби олимларидан Ибн Рушд “Алмуқаддамот” китобида шундай дейди: “Талоқ қилишга қасам ичилган ҳолатида олимлар ўртасида ҳеч қандай ихтилоф йўқ. Масалан, бир киши агар фалон ишни қилсам хотиним талоқ, деса ва ўша ишни қилса, ўша заҳоти талоқ воқе бўлади. Яъни талоқ воқе бўлишини бирон бир ишга боғлиқ қилиб қўйилса, ўша иш топилганда талоқ ҳам топилади”.

 Шофеъий мазҳаби мужтаҳидларидан Абу Исҳоқ Шерозий “Алмуҳаззиб” китобида айтади: “Агар талоқ амалга ошиши мумкин бўлган ишга боғлиқ қилиб қўйилса, ҳовлига кириш, ойнинг чиқиши кабиларга, ўша ишга боғлиқ бўлган ҳисобланади ва айтилган шарт топилиши билан талоқ ҳам топилади (талоқ воқе бўлади)”.

Ҳанбалий мазҳаби олимларидан Ибн Қуддома “Ашшарҳул кабир”да айтади: “Ва бирон шартга боғлиқ қилиб қўйилган ишлар ўша шарти топилганда ўзи ҳам топилади, масалан, хотинига агар турсанг талоқсан, деса ва хотин ўрнидан турса, талоқ воқе бўлади”.

Мазкур раъйни айтганларнинг далиллари. Ушбу раъй соҳиблари кўп далилларни келтирганлар. Улардан энг бақувватлари,

ما رواه البخاري في صحيحه معلّقاً عن نافع قال: طلّق رجلٌ امرأتَه البتّةَ إن خرجت، فقال ابن عمر : إن خرجت فقد بُتَّت منه، وإن لم تخرج فليس بشيء

Бухорий ўзининг “Саҳиҳ”ида таълиқ қилиб Нофеъдан ривоят қилади: “Бир киши хотинини агар бу жойдан чиқса мутлақ талоқ, деб туриб талоқ қилди. Бу ҳолатга Ибн Умар айтди: “Агар ўша аёл эри айтган ердан чиқса, батаҳқиқ, мутлақ талоқ бўлибди, агар чиқмаса ҳеч нарса эмас””. Бухорий ривояти. Ҳадис илмида таълиқ ҳадислар далиллик учун қабул қилинмасада, Имом Бухорий ва Муслимларнинг “Саҳиҳ”ларида келган ҳадисларни таълиқ бўлса ҳам қабул қилишга барча муҳаддислар иттифоқ қилишган.

ابن أبي الزناد عن أبيه عن الفقهاء من أهل المدينة كانوا يقولون: أيُّما رجل قال لامرأته: أنت طالق إن خرجت حتّى الليل فخرجت، أو قال ذلك في غلامه فخرج غلامه قبل الليل بغير علمه ؛ طلقت امرأته، وعتق غلامه؛ لأنه ترك أن يستثني، لو شاء قال: إلا بإذني لكنه فرط في الاستثناء فإنما يجعل تفريطه عليه

Ибн Аби Занод отасидан, отаси Мадина фуқаҳоларидан ривояти қилади. Мадина фуқаҳолари айтишади: “Қайси бир киши хотинига “Агар кечгача уйдан чиқсанг, талоқсан” деса ёки қулига “кечгача чиқсанг бўшсан” деса ва хотин кечгача ташқарига эрнинг хабари йўқ бўлган ҳолда чиқса ёки қул кечгача хожасининг хабари йўқ бўлган ҳолида ташқарига чиқса, хотини талоқ бўлади ва қули озод бўлади. Чунки у истисно қилмади. У айтиши мумкин эди “магар мени изним билан чиқсанг бўлаверади” деб, лекин у истисно қилмагани ўзига қарши бўлди”. Байҳақий ривояти. Ҳасан.

Бундан ташқари, Қуръон ва суннатда бир ишни қилишдан қайтариш ёки қизиқтириш учун бирон бир шартга боғлиқ қилинган гаплар жуда кўп ва уларда ўша шарт топилса боғлиқ қилинган нарса воқе бўлади.

Бундан ташқари, юқоридагилардан талоқни бирон бир шартга боғлиқ қилинганда ушбу талоқни “талоқ қилиш” деб номлаш жоизлиги билинди. Демак, талоқ Аллоҳнинг ушбу “فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ – Бас, агар яна талоқ қилса, бундан кейин у аёл токи бошқа эрга тегиб чиқмагунча унга ҳалол бўлмайди. (Бақара. 230)” оятидаги талоқ қилиш ичига кириб кетади. Яъни ушбу оятда талоқ деганда нима тушунилса, бирон бир шартга боғлиқ қилиб қўйилган талоқдан ҳам ўшандай талоқ тушунилади. Демак, шартга боғланган талоқ оддий талоқ қандай воқе бўлса ўшандай воқе бўлади, қачонки, ўша шарт топилса бўлди.

Бундан ташқари, бирон шартга боғлиқ қилинган талоқни шарт топилганда воқе бўлишига ижмо қилингани ҳақида Марвазий, Ибнул Мунзир ва Абу Саврлардан ривоят қилинган.

Иккинчи раъй: Агар талоқ бирон бир шартга боғлиқ қилиб қўйилса ва ўша айтилган шарт топилса, талоқ асло воқе бўлмайди. У одам хоҳ аёлини бирон ишдан қайтариш ёки қизиқтириш учун айтган бўладими ёки фақат талоқни ният қилганми фарқсиз. Бу раъйни Ибн Хазм ал Андалусий Зохирий ва унинг раъйига юрган Довуд Зохирий каби шогирдлари айтган.

Бу раъйни айтганларнинг далиллари: Талоқни бирон бир ишга боғлаб қўйишни қасам деган маънода эътибор қилиш мутлақо ношаръийдир. Чунки Аллоҳ қасамни фақат Ўзининг номи билан қасддан айтилган гапни қасам деб эътибор қилган ва қасамга каффоратдан бошқа нарсага қасамнинг каффоратини ёпиштириш мумкин эмас.

Ва яна, “عن النّبي صلى الله عليه وسلم أنّه قال: من عمل عملاً ليس عليه أمرنا فهو ردّ – Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам: Ким бизнинг ишимиздан бўлмаган ишни қилса, у қайтарилади.” деганлар. (Муслим ривояти)

Учинчи раъй: Эр агар талоқ қилаётганида бу гапи билан хотинига таъзир бериш ёки бирон нарсага қизиқтириш мақсадида қилган бўлса, бу ҳолда бу гап қасам деб эътибор қилинади ва боғлаб қўйилган шарт топилганда қасам бузилган бўлиб, касамнинг каффорати адо қилиниши керак бўлади (қасамнинг каффорати – ўнта одамни овқатлантириш ёки кийинтириш ёки битта қул озод қилиш, агар буларни топа олмаса уч кун рўза тутиш). Агар эр бу ишида хотинини талоқ қилишни ният қилган бўлса, унда ўша иш топилиши билан хотини талоқ бўлади.

Бу раъйни фақиҳлардан бир гуруҳи, жумладан Ибн Таймия ва унинг шогирди Ибнул Қоййимлар айтишган.

Ушбу раъй соҳибларининг далиллари:

عن بكر بن عبد الله المزني قال: أخبرني أبو رافع قال: قالت مولاتي ليلى بنت العجماء : كل مملوك لها حر، وكل مال لها هدي، وهي يهودية ونصرانية إن لم تطلق زوجتك أو تفرق بينك وبين امرأتك، قال: فأتيت زينب بنت أم سلمة، وكانت إذا ذكرت امرأة بفقه ذكرت زينب، قال: فجاءت معي إليها، فقالت: يا ينب- جعلني الله فداك- إنها قالت: كل مملوك لها حر، وهي يهودية ونصرانية، فقالت: يهودية ونصرانية؟ خلي بين الرجل وامرأته، قال: فكأنها لم تقبل ذلك، قال: فأتيت حفصة، فأرسلت معي إليها، فقالت: أم المؤمنين- جعلني الله فداك- إنها قالت: كل مملوك لها حر، وكل مال لها هدي، وهي يهودية ونصرانية، قال: فقالت حفصة: يهودية ونصرانية؟ خلي بين الرجل وامرأته، فكأنها أبت، فأتيت عبدالله بن عمر فانطلق معي إليها، فلما سلَّم عرفت صوته، فقالت: بأبي أنت وبآبائي أبوك، فقال: أمن حجارة أنت أم من حديد أم من أي شيء أنت؟ أفتتك زينت، وأفتتك أم المؤمنين فلم تقبلي منهما، قالت: يا أبا عبد الرحمن، جعلني الله فداك، إنها قالت: كل مملوك لها حر، وكل مال لها هدي، وهي يهودية ونصرانية، قال: يهودية ونصرانية؟ كفري عن يمينك، وخلي بين الرجل وامرأته

Абу Бакр ибн Абдуллоҳ ал Музаний айтади: “Мени Лайло бинти Ажмо деган мавлом бор эди (мавло – озод қилинган қул). У (яъни Музаний озод қилган қул Лайло) айтдики, агар мен хотинимни талоқ қилмасам ёки хотиним билан ажрашмасам, унинг ҳамма қуллари ҳурдир, ҳамма моли ҳадядир ва ўзи яҳудия ёки насрониядир. Мен бу гапни эшитиб, Зайнаб бинти Умму Саламанинг – чунки бу аёл фақиҳ аёл деб билинар эди – олдига бордим ва уни ўзим билан Лайлонинг олдига олиб келдим. Лайло Зайнабга менга айтган гапини айтди. Шунда Зайнаб “яҳудийсан ёки насронийсан?!… Бу эркакни хотини билан тинч қўй” деди. Зайнаб бу гапни қабул қилмади. Кейин уммул мўъминийн Хафсанинг олдига бордим ва уни ўзим билан бирга олиб келдим. Лайло унга ҳам тепадаги гапни айтди. Шунда Хафса “яҳудийсан ёки насронийсан?!… Бу эркакни хотини билан тинч қўй” деди. Хафса бу гапни қабул қилмади. Кейин Абдуллоҳ ибн Умарнинг олдига бордим ва уни ўзим билан бирга олиб келдим. Саломлашганда овозидан Абдуллоҳни таниди. Абдуллоҳ “Сен тошданмисан ёки темирданми, нимадан яралгансан, эй аёл. Зайнаб келибди, Хафса келибди уларни қабул қилмабсан?!” деди. Лайло Абдуллоҳга ҳам менга айтган гапини айтди. Абдуллоҳ ибн Умар “яҳудийсан ёки насронийсан?! Қасамингга каффорат тўлагин ва бу эркакни хотини билан тинч қўй” деди. Дора Қутний ва Байҳақийлар ривояти. Ҳасан.

Ушбу воқеа талоқни боғлиқ қилиб қўйиш ҳақида бўлмасада, лекин боғлиқ қилиб қўйилган талоқ каффорат тўлаш билан ювиладиган қасам эканлигига далилдир. Лайлонинг қуллари озод бўлиб кетиши ва моллари ҳадя бўлиб кетишига қиёс қилинган ҳолда бирон ишга боғлиқ қилиб қўйилган талоқ ҳам қасам деб ҳисобланади. Чунки мазкур воқеага ечим берганларнинг ҳаммаси (Зайнаб, Хафса ва Абдуллоҳлар) Лайлони кофир бўлганига ҳукм чиқармадилар, балки уни қасами бузилгани ва ана шу қасамини каффоратини тўлаб, бу эркакни ҳоли қўйишини айтдилар. Худди шунга ўхшаш, бир эр хотинига “агар уйдан чиқсанг талоқсан” деса, эр бу гапини хотинини талоқ қилиш мақсадида айтдими ёки хотинини уйдан чиқишдан қайтариш мақсадида айтдими, ана шунга қараб ҳукм чиқарилади. Агар эр хотинни уйдан чиқишдан қайтариш мақсадида гапирган бўлса ва хотин уйдан чиқса, эр қасам ичган ҳисобланиб, қасами бузилганнинг каффоратини тўлайди, хотин эса талоқ бўлмайди. Агар талоқ мақсадида гапирган бўлса, хотин уйдан чиқса талоқ воқе бўлади, худди Лайло кофир бўлиб кетишни эмас, Абу Бакр ал Музанийни хотинидан ажратишни ният қилгани учун унга қасамига каффорат тўлаши айтилганидек. Агар у кофир бўлишни ният қилган бўлганида, яъни Абу Бакр ал Музанийни хотинидан ажратиш учун эмас, ўзи кофир бўлиб олиш учун шу гапни гапираётган бўлганида уни кофир деб ҳукм чиқарилар эди.

Ушбу масалада менинг раъйим. Эр хотинининг талоғини бирон шартга боғлаб қўйиши ҳақида келган далилларнинг энг бақуввати жумҳур фақиҳлар далил қилиб келтирган Бухорийнинг муаллақ ривоятидир.

ما رواه البخاري في صحيحه معلّقاً عن نافع قال: طلّق رجلٌ امرأتَه البتّةَ إن خرجت، فقال ابن عمر : إن خرجت فقد بُتَّت منه، وإن لم تخرج فليس بشيء

Бухорий ўзининг “Саҳиҳ”ида таълиқ қилиб Нофеъдан ривоят қилади: “Бир киши хотинини агар бу жойдан чиқса мутлақ талоқ, деб туриб талоқ қилди. Бу ҳолатга Ибн Умар айтди: “Агар ўша аёл эри айтган ердан чиқса, батаҳқиқ, мутлақ талоқ бўлибди, агар чиқмаса ҳеч нарса эмас””. Бухорий ривояти.

Юқорида таъкидлаб ўтилдики, Бухорий ва Муслимнинг муаллақ ривоятлари ҳам қабул қилинувчилар сирасига киради. Ушбу ривоят очиқ маъноси билан талоқни бирон ишга боғлаб қўйилса, ўша иш топилиши билан талоқ ҳам топилишига далолат қилиб турибди.

Ва яна ушбу раъйни қувватлайдиган бир жиҳат, бу тўғрида саҳобалар ижмо қилгани айтилганидир. Бу масалага саҳобалар ижмо қилгани ҳақида Марвазий, Ибнул Мунзир ва Абу Саврлардан ривоят қилгани китобларда айтилади. Саҳобалар ижмо қилинганига юқоридаги Мадина фуқаҳоларидан қилинган ривоят янада кувват қўшади, чунки Мадина фуқаҳолари (Мадинанинг еттита фақиҳи) ичида Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу ҳам бўлган. Шунинг учун Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳнинг ижмони инкори учун қилган раддияси ўринсиз бўлади. Ва яна Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳ далил қилиб келтирган тепадаги Лайло ва Абу Бакр ал Музаний воқеаси ривоятини ровийлари орасидаги Ибн Таймий “ҳамма қулларим озод” деган жумлани ривоят қилишда бир ўзи бўлган, яъни ҳадис муфрад ҳадис бўлиб қолган. Муфрад ҳадисни истилоҳдаги яна бир номи ғариб дейилади. Ҳадис санади саҳиҳ бўлишига қарамасдан бир ровийнинг бир жумлага ёлғизланиши, бу ҳадисни қаршисида далил қилиб келтирилаётган юқоридаги Бухорийнинг муаллақ ҳадисига қаршилик қила олмайдиган поғонага тушириб қўяди.

Бундан ташқари, Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳ ўз фикрини далиллаш учун шундай дейди: “Ақд-битимларда лафз эмас маъно эътиборга олинади ва Росулуллоҳ алайҳиссалом “Албатта, амаллар ниятга қараб бўлади” (муттафақ алайҳ) деганлар, демак, талоқни бирон бир ишга боғлаётганни ҳам ниятига қаралади. Агар нияти хотинни ўша ишдан қайтариш бўлса қасам, талоқ бўлса талоқ ҳисобланади”.

Менимча бу ерда талоқни бирон ишга боғлиқ қилиб қўйиш масаласига ниятга эътибор беришни олиб келиш ўринсиз, чунки биз биламизки, никоҳ-талоқ масалаларида талоқ лафзи ўзи ишлаганда эрнинг ниятини эътибори йўқ, талоқ лафзини ўзи эътиборга олинади ва эр ҳазиллашиб айтадими, жиддий айтадими фарқсиз талоқ деб ҳисобланади. Талоқ мавзусида эр қачонки хотинига талоқ лафзидан бошқа лафз билан ва ажрашишга эҳтимол қиладиган лафз билан мурожаат қилса, ана шунда эрнинг нияти эътиборли бўлади, талоқ лафзининг ўзи ишлаганда эса, эрнинг нияти сўраб ўтирилмайди.

قال رسول الله – صلى الله عليه وسلم -: " ثلاث جدهن جد، وهزلهن جد: النكاح، والطلاق، والرجعة

Росулуллоҳ солаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Уч нарсани жиддийси ҳам ҳазили ҳам жиддийдир: Никоҳ, талоқ ва рижъат”. Абу Довуд, Термизий, Ибн Можа ва Саъид ибн Мансурлар ривояти. Ҳасан лиғойриҳи.

Ва яна ушбу мавзуда ривоят қилинаётган асарларнинг ҳаммаси саҳобалар ҳаётида бўлган воқеалар бўлиб, Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўзларидан бирон ривоят келмаган. Ушбу ривоятларнинг ичида эса, Бухорий келтирган Ибн Умарнинг гаплари тўғрисидаги ривоят матни ўзининг очиқ маъносида талоқни бирон шартга боғлаб қўйилса, ўша шарт топилган чоғда талоқ воқе бўлишини тўғридан тўғри кўрсатиб турибди. Бу ривоятга очиқ матнида талоқни бирон шартга боғлаб қўйишни ифодаламагани, яъни бошқа мавзудаги ва саҳиҳлик даражасида Бухорийнинг асаридан паст турадиган асарни қиёс қилиб раддия бериш ўринсиздир.

Ибн Хазм Зохирий роҳимаҳуллоҳнинг фикрларига келсак, у кишининг Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳ айтган фикрга раддия айтиш мақсадида Бухорийнинг таълиқ асаридаги очиқ матни билан ифодалаб турган маънони инкор қилиши ўринсиздир. Ибн Хазм ўзининг раъйида қасам фақат Аллоҳга қасам лафзларини ишлатиш билан қасам деб ҳисобланади деб туриб, талоқни бирон ишга боғлаб қўйилганда эрнинг ниятини билиб уни қасам томонга буришга раддия бераётган ҳолатида, қасамга берилган раддияни мутлақ талоқнинг воқе бўлишига ҳам умумий қилиб қўйган. Ваҳоланки, Ибн Хазмнинг раддияси талоқ воқе бўлишига нисбатан эмас, шартга боғлашни қасамга буришга нисбатан эди.

Демак, ушбулардан хулоса қилиб айтиш мумкинки, талоқни бирон ишга боғлиқ қилиб қўйилган ҳолатда, агар ана шу боғлиқ қилиб қўйилган иш топилса, талоқ ҳам топилади, яъни талоқ воқе бўлади. Валлоҳу аълам.

Иккинчи масала. Бирон ишга боғлиқ қилиб қўйилган талоқда эр айтган сўзидан қайтиши. Масалан, эр хотинига агар шу уйдан чиқсанг талоқсан, деб туриб, кейин шу сўзидан қайтиб, чиқавер талоқ эмассан, дейиши.

Ушбу масалада ҳам фақиҳлар уч хил раъйни айтишган.

Биринчи раъй: Бирон шартга боғлиқ қилиб қўйилган талоқдан ортга қайтиш жоиз эмас. Жумҳур уламолар шу фикрни айтишган, яъни фақиҳларнинг аксари шу раъйда.

Ушбу раъйни айтганларнинг далили: Эр қачонки оғзидан талоқ лафзини чиқарганида, талоқни ана шу айтилган шартига боғлиқ қилиб қўйган ҳолда чиқарди, демак бу айтган талоғи худди одатдаги ҳолда айтилган талоқ билан бир хил бўлиб қолди.

Иккинчи раъй: Бирон шартга боғлиқ қилиб қўйилган талоқда эр айтган сўзидан қайтиши мумкин. Бу фикрни Ҳанбалий мазҳаби мужтаҳидлари айтган.

Иккинчи раъйнинг далили: Агар бир одам қулига “Келаси ойнинг боши келса, сен ҳурсан” деб туриб, ойнинг бошланиши етиб келмай туриб хожа бу сўзидан қайтиши мумкин, демак келаси ой бошланса, талоқсан деб талоқ қўйилган ҳолатда ҳам, эр бу сўзидан қайтиши мумкин.

Учинчи раъй: Эр бирон нарсага боғлаб қўйган талоғидан қайтиши мумкин, агар ушбу боғлаш бирон нарса эвазига бўлган бўлса. Масалан, менга минг тилло берсанг талоқсан, деб талоқни минг тилла беришга боғлиқ қилиб қўйилган бўлса, ана шу ҳолатда эр сўзидан қайтиб, бўлди минг тилла бермай қўявер талоқ эмассан, дейиши мумкин. Бошқача ҳолларда эса, эр сўзидан қайта олмайди.

Бу раъйни Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳ ва шогирдлари айтишган.

Бу тўғрида менинг раъйим. Юқоридаги биринчи масалада, жумҳурнинг боғлаб қўйилган талоққа келтирган далиллари орасида “талоқни бирон бир шартга боғлиқ қилинганда ушбу талоқни “талоқ қилиш” деб номлаш жоизлиги билинди. Демак, талоқ Аллоҳнинг ушбу “فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ – Бас, агар яна талоқ қилса, бундан кейин у аёл токи бошқа эрга тегиб чиқмагунча унга ҳалол бўлмайди. (Бақара. 230)” оятидаги талоқ қилиш ичига кириб кетади. Яъни ушбу оятда талоқ деганда нима тушунилса, бирон бир шартга боғлиқ қилиб қўйилган талоқдан ҳам ўшандай талоқ тушунилади” дейилди. Бундан келиб чиқадики, бирон шартга боғланган талоқ одатдаги мутлақ талоқ билан бир хил мартабада бўлиб қолади, яъни эрни оғзидан хотинига нисбатан талоқ айтиб бўлинди, фақат бу талоқни ижро бўлиши учун айтилган шарт топилиши қолди холос. Шунга кўра, эр хотинига “фалон ишни қилсанг, талоқсан” деса ва кейин “бўлди бу ишни қилавер, талоқ эмассан” деса, иккинчи гапи, яъни “бўлди бу ишни қилавер, талоқ эмассан” деган гапи ўтмайди ва хотин ана шу ишни қилса талоқ бўлиб қолаверади.

Хулоса

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, талоқни бирон ишга боғлиқ қилиб қўйилган ҳолатда, агар ана шу боғлиқ қилиб қўйилган иш топилса, талоқ ҳам топилади, яъни талоқ воқе бўлади. Ва талоқни бирон ишга боғлаб қўйилганда эр ушбу сўзидан қайтиши жоиз эмас, қайтса ҳам гапи ўтмайди, боғлаб қўйилган шарт топилса, аёл талоқ бўлиб кетаверади. Валлоҳу аълам.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

15.03.2017й