Тўғри ақиданинг тўғри ўлчови

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Инсон бу дунё ҳаётида яшар экан, ўзи эътиқод қилаётган ақиданинг тўғрилиги ёки нотўғрилиги унинг ҳаёт тарзини, бахтли ёки бахтсиз ҳаёт кечиришини белгилаб беради. Айнан ақида инсон ҳаётига таъсир кўрсатадиган асосий омилдир. Хусусан мусулмонлар бугун ўзлари эътиқод қилаётган Ислом ақидасининг тўғрилигини ҳис қилсалар-да, уларнинг аксарида буни фикрий тушуниш ҳамда далил-ҳужжатга таянган ҳолда исботлаб беришда камчиликлар мавжуд. Зеро, ақиданинг тўғрилигини фикран тушуниб олиш унга бўлган эътиқоднинг мустаҳкам бўлишини таъминлайди. Ва табиийки, мустаҳкам эътиқодга эга бўлган мусулмон ўз ҳаётини ўзи тўғри деб билган асосда шакллантирар экан, ушбу ҳаёт тарзи унга икки дунё саодатини беради.

Ҳар қандай нарсанинг ўзига хос ўлчови борлиги сингари ақиданинг тўғрилигини ўлчаб берадиган ўз ўлчови бор. Агар ақида инсон фитратига мос келса, демак, бу ақида тўғридир. Ақиданинг инсон фитратига мос келишини текширишда инсондаги ғаризалардан бири бўлмиш тадайюн (диндорлик) ғаризасининг талабларига жавоб бера олишига эътибор берилади. Агар ақида тадайюн ғаризасига мос келса, инсон фитратига ҳам мос келади. Ғариза инсондан ўзини қондиришни талаб қилади, инсон ўзидаги ғаризаларнинг турткиси билан ҳаракатга келиб, уларни қондиришга интилади. Шунга кўра, тадайюннинг икки жиҳатдан талаби борки, агар ақида шуларга тўла жавоб бера олса, демак, у ақида тўғридир. Тадайюннинг биринчи талаби инсоннинг ўзидан қудратлироқ бўлган кучни муқаддас билиб, унга сиғинишидан иборат. Шунга кўра, инсоннинг художўй бўлиши, ибодатсиз бу ҳаётда яшай олмаслиги табиийдир. Ҳатто Худосиз атеист одамлар ҳам бошларига мусибат келганда беихтиёр Яратувчини тилларига оладилар. Инсондаги тадайюн ғаризасини инсондан юлиб олиб ташлаб бўлмаганидек, инсон қанчалик ўз Яратувчисидан тонмасин, барибир Ундан ёрдам сўрашга шунчалик муҳтож бўлади. Агар ақида мана шу талабга жавоб берса, яъни инсонни ўз Яратувчисини муқаддаслашга ва Унга сиғинишга буюрса, ушбу ақида тадайюннинг биринчи талабини қондирган бўлади.

Инсондаги тадайюннинг иккинчи талаби шуки, унинг муаммоларига ечим берадиган низом Яратувчи томонидан берилиши лозим. Чунки инсон ўз ҳаётини бошқаришдан ожиз бўлиб, унинг чекланган ақли ҳаётнинг барча соҳаларини қамраб ололмайди ва агар у ўзига низом ишлаб чиққан тақдирда ҳам бу низом унга фақат бахтсизлик келтиради. Шунинг учун ҳаёт низоми инсон тарафидан бўлиши мумкин эмас, балки у Яратувчи томонидан берилиши лозим. Бу тадайюн ғаризасининг қондирилиши шарт бўлган иккинчи талабидир.

Мана шундай ўлчов асосида ақидага баҳо бериш лозим. Бундан бошқа асосда баҳо бериш инсонни адаштиради, ботил ақидага эътиқод қилишига олиб боради. Шу асосда баҳо бериш билан социализм, капитализм ақидалари, яҳудий, христиан, буддизм каби динларнинг нотўғри ва ботил эканликлари аён бўлади. Социализм илоҳни ҳам, инсонда тадайюн ғаризасини борлигини ҳам инкор қилди. Капитализм инсоннинг Яратувчини бор ёки йўқ деб эътиқод қилишини шахсий масалага айлантирди, сиғиниш ёки сиғинмасликни ҳам инсон хоҳишига қўйиб берди. Қонун чиқаришни ҳам Яратувчига эмас, инсонга топширди. Бошқа динларга келсак, уларнинг ҳеч биридан ҳаёт учун тузум келиб чиқмайди. Демак, уларнинг барчаси инсон фитратига мос келмаслиги сабабли нотўғри ақидалардир.

Ягона тўғри ақида албатта Исломдир. У Яратувчининг борлигини, У Аллоҳ Таоло эканлигини эътироф этади. У инсонга ўз Яратувчисини муқаддаслаб, Унга сиғинишни буюради. Исломда ақида эркинлиги, деган нарса йўқ. Шунингдек, Ислом ақидасидан ҳаёт учун тузум балқиб чиқади. У инсон ўз муаммоларини муолажа қилишдан ожиз бўлганлиги сабабли унга ҳаётда қандай яшашни ҳам белгилаб беради. Бир сўз билан айтганда, Ислом инсоннинг асосий ва иккинчи даражали муаммоларига тўғри ечимлар бериши билан инсон фитратига, бинобарин тадайюн ғаризасининг талабларига тўла жавоб беради.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух  

12.10.2020й