بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

УМУМИЙ МУЛК

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Умумий мулк

Умумий мулк Шореъ жамоатга биргаликда фойдаланишга рухсат берган мулкдир. Умумий мулк, деб белгиланган нарсалар Шореъ, жамоатники, деб тайинлаган, шахснинг ёлғиз ўзи эгалик қилишини тақиқлаган нарсалардир. Улар уч турлидир:

1. Жамоат заруратларидан ҳисобланган нарсалар. Улар шундай ашёларки, агар бирор шаҳар ёки жамоатга етишмай қолса, одамлар уларни излаб, ҳар тарафга тарқаб кетадилар.

2. Тугамайдиган маъданлар.

3. Ёлғиз шахснинг ўзиники қилиб олиши табиатан мумкин бўлмаган нарсалар.
Одамларнинг зарурати ҳисобланган ҳар бир нарса жамоат заруратидир. Пайғамбар с.а.в. уларни сони эмас, сифати жиҳатидан баён қилганлар. Ибн Аббос ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

اَلْمُسْلِمُونَ شُرَكَاءُ فِى ثَلاَثٍ فِى الْمَاءِ وَالْكَلَإِ وَالنَّارِ 

“Мусулмонлар уч нарсада: яъни сув, ўт-ўланда ва оловда шерикдирлар”, деганлар. Бу ҳадисни Анас ҳам ибн Аббосдан ривоят қилиб, “унинг пули ҳаромдир”, деган гапни ҳам қўшган.  Ибн Можа Абу Ҳурайрадан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

ثَلاَثٌ لاَ يُمْنَعْنَ: اَلْمَاءُ وَالْكَلَأُ وَالنَّارُ 

“Уч нарсадан, яъни сув, ўт-ўлан ва оловдан (фойдаланишдан) ман қилинмайди”, деганлар. Бу ҳадислар одамларнинг сув, ўт-ўлан ва оловда шерик эканларига, шахснинг ёлғиз ўзи уларга эгадорлик қилиши мумкин эмаслигига далилдир.

Шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, агар мулоҳаза қилинадиган бўлса, ҳадисда зикр қилинган “уч нарса” исми жомид бўлиб, улар ҳадисга иллат бўлиб келмаган. Бу ҳадисдан шу учаласининг муҳтож бўлинадиган керакли нарса, деган сифати (хусусияти) эмас, балки учаласининг ўзи умумий мулк бўлади, деган хаёлга борилади.  Лекин масалага чуқурроқ ёндашилса, “Пайғамбар с.а.в. Тоиф ва Ҳайбарда шахсларга сувга эгадорлик қилишга рухсат бердилар ва улар ўз экинлари ва боғларини суғориш учун ҳақиқатан сувга мулкдор бўлдилар”. Агар сувдаги муштарак эгалик унга муҳтож бўлиш жиҳатидан эмас, сув эканлиги учунгина бўлганида Пайғамбар с.а.в. шахсларга сувга эгадорлик қилишга рухсат бермаган бўлардилар. Пайғамбар с.а.в.нинг:

اَلْمُسْلِمُونَ شُرَكَاءُ فِى ثَلاَثٍ فِى الْمَاءِ 

“Мусулмонлар уч нарсада, яъни сувда… шерикдирлар”, дейишлари ва айни пайтда сувга эгадорлик қилишга рухсат беришларидан сув, ўт-ўлан ва оловдаги шерикликнинг иллатини, яъни уларнинг ҳамма мухтож бўладиган жамот заруратлари эканини истинбот қилинади. Шунга кўра, ҳадис бу уч нарсани зикр қиляпти, лекин бу учаласи – жамоат заруратларидан бўлганлиги учун – иллатланиб келяпти. Шунга биноан бу иллат бор-йўқликда иллатланган нарса билан бирга юради, яъни қайси бир нарсанинг жамоат заруратларидан эканлиги аниқланса, у сув, ўт-ўлан, олов бўлиши ёки бўлмаслигидан, ҳадисда айтилганлиги ёки айтилмаганлигидан қатъий назар, умумий мулк ҳисобланаверади. Аксинча, жамоат заруратларидан эканлиги хусусиятини йўқотса, сув каби ҳадисда айтилган нарса бўлса ҳам, умумий мулк ҳисобланмайди. Шахсий мулк бўлишига ҳам рухсат этиладиган нарсага айланади. Нарсанинг жамоат заруратларидан ҳисобланиши етишмай қолганида қишлоқ, шаҳар ёки давлатда бўлишларидан қатъий назар одамларнинг уни излаб ҳар томонга тарқалиб кетишлари билан белгиланади. Сув манбалари, чакалакзорлар ва яйловлар шулар жумласидандир.

(давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

16.03.2019й.