بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Устингизда татбиқ қилинаётган тузумни ўзгартириш мумкин эканлигига ишонмайсизми?

Инсонларнинг кўпчилиги “Жамиятимиздаги мавжуд воқеликни ўзгартириш мумкин эмас” деган фожеавий тушунчага келиб қолганлар. Албатта нима учун бу тушунчани фожеавий дея атаётганлигимизга кейинроқ тўхталамиз. Аввало шу тушунчага келишга мажбурловчи унсурларга эътибор қаратсак.

Воқеликка назар ташласак кўплаб давлатларда жамиятнинг назорати тўлалигича шу давлат ҳукумати қўлида эканлигини кўришимиз мумкин. Бу холат асосан диктаторлик давлатларида яққол намоён бўлади, яъни қолганаларига нисбатан кўзга ташланиши осонроқ. Мисол учун: Ташқи ва ички сиёсат, ички ишлар бўйича назорат, миллий хафвсизликка тахдидни олдини олиш, маданият соҳалари, таълим, тиббиёт, иқтисодиёт ва хатто инсонларнинг ижтимоий холатининг икир чикиригача назорат қилиш шу давлатлар ҳукуматининг салоҳияти остида эканлигини хис қилишимиз мумкин. Айниқса куч тузилмалариларини ҳукумат томонидан назорат қилинишиёқ инсонларни қўрқувга солиб юқорида айтиб ўтганимиз, “ўзгартириш мумкин эмас” деган тушунчага келиб олишларига сабаб бўлади. Аслидачи, ростдан ҳам ўзгартириб бўлмайдими?

Ўзгартириш мумкин эканлиги тўғрисида, бўлиб ўтган бир воқеликни мисол қилиб келтирамиз:

Барчамиз яқин тарихда СССР дея аталган, хозирги вақтда дунёнинг бошқарувини ўз қўлига олган йирик давлатлар ҳам қарши чиқишга хадди сиғмаган, катта бир Империя бўлиб ўтганлигини жуда яхши биламиз. Агар ўша вақтдаги воқеликка назар солсак, бу давлатнинг жуда кучли харбий тайёргарликка эга бўлганини, ўзига келиши мумкин бўлган ички ва ташқи хавфларни бартараф қилиш, жамиятдаги инсонларнинг ўзга сақофатлардан таъсирланиб қолмаслигини олдини олиш борасидаги назорати юқори даражада бўлганлигини биламиз. Керак бўлса янги кашфиётлар учун берилган имкониятлар натижасида илмий салоҳияти айниқса юқори даражада бўлганлигини ва давлат ўз манфаатларини химоя қилишда моддий ва маънавий жихатдан кўплаб вахшийликларга қўл урганини ҳам эшитганмиз ёки баъзиларимиз гувоҳ бўлганмиз. Хуллас бу давлатни хозирда биз ўзгартириш мумкин эмас деб биладиган давлатлар ҳукумати бошқарувидан кўра анчайин кучли ва ишончли бошқарувга эга бўлганлигини ҳам барчамиз тан оламиз.

Энди тасаввур қилинг, 1970-80 йилларда кимдир сизга айнан мана шу давлат ҳукуматини “таҳминан 10-15 йилларда бу давлат ҳукумати, татбиқ қилаётган тузуми, ақида-ю, мабдаси, сақофати билан бирга қулаб кетади” деб айтганида ишонган бўлармидингиз?

Ўша даврда бу гапларни хар қандай “сехргар” айтганда ҳам ишониш қийин эди-а, нима дейсиз? Лекин воқеликда барчасига гувох бўлдик, шундай эмасми? Биз сизга ўзимизнинг яқин ўтмишимиз билан боғлиқ воқеадан мисол келтирдик. Агар орамизда бу Империя борасидаги бирор гапимизга ишонмаганлар бўлса албатта шу даврда яшаган инсонлардан сўраб суриштириш имкониятига эгалар. Энди аввалроққа мана шу Империянинг мавжуд бўлиш тарихига эътибор қаратсангиз, сиз имконсиз деб ўйлаган холатни ўша вақтда ўзгартиришга ҳаракат бўлганини ва ниҳоят шу натижага, яъни катта бир Империянинг тикланишига эришилганини гувоҳи бўласиз.

Барибир ўзингиз яшаётган воқеликни “ўзгартириш мумкин эмас” деган фикрдамисиз? Ёки мисоллардан “ўзгартириш мумкин экан” деган хулосага келдингизми? Яна эътибор беринг, ўзингиз воқеликда кўриб турган кўплаб кашфиётларга назар солинг. Булардан бири бўлган хозирда оммалашиб кетган телефонни олайлик. Агар телефон яралишидан аввал барча инсонлар сиз каби “мумкин эмас” деган тушунчада бўлишганида, шу телефон ишлаб чиқарилармиди? Ёки бошқа кашфиётларни ҳам олайлик агар барчасини “мумкин эмас” деган тушунчага боғласак инсонларнинг хаётида самалёт, кема, поезд, автомобил каби кашфиётлар бўлармиди?

Аллоҳ Таъоло айтади:

إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ

“Аниқки, то бирон қавм ўзларини ўзгартирмагунларича Аллоҳ уларнинг аҳволини ўзгартирмас”. (Раъд. 11)

Кўриб турибмизки бизнинг ёмон аҳволимизни ўзгариши учун аввало ўзимизни ўзгартиришимиз керак  экан. Инсон ўзини ўзгартириши қандай бўлади? Инсоннинг ҳаракатларига эътибор берсангиз бу ҳаракатлар шу инсоннинг тушунчаларига боғлиқ эканлигига гувоҳ бўласиз. Мисол учун бир дўстингизни бошқа бир одам ёмон инсон деб билади, чунки ўша инсон бу дўстингизнинг қилган ишларидан, гапирган гапларидан ёмон инсон деб тасаввур қилиб олган, яъни ёмон инсон деган тушунчага келиб қолган. Шунинг учун у одам дўстингизни ёмон инсонга қилинадиган муносабатта бўлади. Сиз эса бу дўстингизни яхши одам эканлиги тўғрисида ўзингиздаги тасаввурингиздан, яъни тушунчангиздан далиллар келтиришингиз мумкин ва шунинг учун сиз шу дўстингизни яхши инсон деб муомала қиласиз. Агар сиз ўша дўстингизни “ёмон инсон” деб тушуниб қолган  инсон билан сухбатлашиб ўзингизда бор бўлган дўстингизни яхши инсон эканлигини исбот қиладиган фикрлардан гапирсангиз ва ўша инсонни ишонтира олсангиз у инсоннинг дўстингиз хақидаги тушунчаси ўзгаради ва энди яхши инсон деган эътибор билан муомала қилишни бошлайди.

Сизнинг “хозирги воқеликни ўзгартириб бўлмайди” деган тушунчангиз ҳам сизнинг баъзи нарсаларни эътиборга олмаганлигингиз натижасида пайдо бўлган. Ва биз сизга ўша сиз эътиборга олмаган нарсалардан мисол келтиришга ҳаракат қилдик.

Аслида инсоннинг табиатида ўз воқелигини ўзгартиришга бўлган талаб мавжуд. Яъни ёмон воқеликда яшайдиган инсон ўз холатини яхшилашга, яхши яшайдиган инсон эса янада яхши яшашга ҳаракат қилади. Биз юқорида айтганимиздек сизнинг “ўзгартириш мумкин эмас” деган тушунчангизни фожеавий деганимизнинг сабаби ҳам юқоридаги ва мана шу фикрларимиз билан боғлиқ эди.

Яъни сиз ва атрофингиздаги инсонлар ахлатхонада яшаб келаётган бўлсангиз, сизлардан узоқроқда покиза ва яхши шароитларга эга бўлган жой бор эканлигини билсангиз, лекин шу жойга етиш учун албатта машаққат чекишингизга тўғри келса, сиз машаққат чекиб бўлсада покиза ва яхши шароитли холатда яшашга ҳаракат қилармидингиз? Ёки ўша ахлатхонада қолишни афзал кўрармидинингиз?

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллоҳ

18.12.2014й.