Ўзбекистон рақамли бозори: Уч салтанат таҳлили

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йилнинг 3 феврал санаси. Ўзбекистоннинг рақамли технологиялар тарихида ушбу сана салбий воқелик билан боғлиқ ҳолда хотирада қолди. Дарк веб (Dark Web – интернетнинг махфий қисми бўлиб, унга махсус дастурлар орқали кирилади) майдонларида 15 миллиондан зиёд фуқароларнинг шахсий маълумотлари кимошди савдосига қўйилгани ҳақидаги хабар нафақат оддий аҳолини, балки давлат бошқаруви тизимини ҳам ташвишга солди. Ушбу воқеанинг эътиборли жиҳати шундаки, мазкур улкан маълумотлар сизиб чиқиши давлат раҳбарининг кибержиноятчиликка қарши кураш ва рақамли хавфсизликни таъминлаш борасидаги танқидий йиғилишидан атиги бир ҳафта ўтиб содир бўлди.

Бу шунчаки техник хатолик ёки оддий ҳакерлик ҳужуми эмас, балки мамлакатда жадал суръатлар билан қурилаётган “рақамли келажак” пойдеворидаги тизимли нуқсонларнинг, масъулиятсизликнинг ва энг муҳими, соҳадаги манфаатлар тўқнашувининг яққол исботидир. Мазкур маълумотлар сизиб чиқиш ҳолати – мамлакатнинг рақамли хавфсизлик тизимидаги заифликнинг энг кичик ва кўзга кўриниб қолган бўлаги, яъни “ҳолваси” холос. Асл фожиа – миллионлаб инсонларнинг шахсий ҳаёти, молиявий ҳолати ва хулқ-атворига оид маълумотлар аллақачон муайян марказлар (AI System Provider, яъни рақамли технологиялар эгалари OpenAI (АҚШ), Google / Alphabet (АҚШ), DeepMind (Британия), Baidu (Хитой) каби) қўлида жамланиб бўлганидадир.

Маълумотларнинг ID.GOV.UZ тизимидаги заифлик, аниқроғи API калитларининг назоратсизлиги оқибатида ташқи қўлларга ўтиб кетгани, давлат ахборот технологиялари тузилмасининг ички интизоми нақадар бўшлигини кўрсатиб берди. Аслида, маълумотларнинг ID.GOV.UZ орқали сизиб чиқиши – бу давлат ахборот тизимларининг ягона интегратори бўлган “UZINFOCOM” фаолиятидаги чуқур инқироздир. Барча тухумларни бир саватга солиш (барча тизимларни бир ташкилотга боғлаш) хавфсизлик мезонларига мутлақо зиддир. Биргина API калитининг ўғирланиши бутун бошли миллатнинг шахсий ҳаётини хавф остида қолдириши – бу жиноий хатти-ҳаракат даражасидаги масъулиятсизликдир. Ўзбекистоннинг бугунги иқтисодий манзарасида рақамли хизматлар шунчаки қулайлик воситаси эмас, балки ҳокимият ва бойликни қайта тақсимлашнинг асосий қатламига айланиб қолмокда.

Ушбу ўринда биз нафақат маълумотлар ўғирланишининг техник жиҳатларини, шунингдек, Ўзбекистоннинг бугунги рақамли бозорини ўз назоратига олган учта йирик “салтанат” – Uzum, Uzcard ва Humo гуруҳларининг сиёсий ва иқтисодий таъсир доираларини, уларнинг ортидаги кучларни ва бу жараёнларнинг эҳтимолий оқибатларини теран таҳлил қилишимиз зарур.

Биринчи тузилма – Uzum – универсал маркетплейс

Қисқа муддат ичида оддий компаниядан янги рақамли иқтисодиётнинг ҳақиқий марказига айланди. Uzum истеъмолчилик йўналишида (B2C) фаолият кўрсатади. Асосий устунлиги – фойдаланувчилар сонида. Uzum Market ва Uzum Bank орқали миллионлаб фаол жисмоний шахслар ўз экотизимига боғланган. Бу ерда гап ҳар кунлик эҳтиёжлар (овқат, товарлар, ўтказмалар) устидан назорат ҳақида кетмоқда. Барча қисмлар мустаҳкам боғланган бўлиб, бундай модел “супер илова” (super-app) деб аталади – инсонга керак бўлган барча хизматлар бир жойда. Стратегик мақсад содда ва улкан: фойдаланувчи Uzum тизимини тарк этиши учун ҳеч қандай сабаб қолдирмаслик.

Uzum экотизими қуйидагиларни ўз ичига олади:

•       Онлайн савдо-сотиқ (Marketplace);

•       Анъанавий ва рақамли банкинг;

•       Муддатли тўлов хизматлари;

•       Тезкор етказиб бериш.

Молиявий ҳисоботларга кўра, Kapitalbank ўз таркибидаги Uzum Bank’ни (собиқ Apelsin) гуруҳ ичидаги бошқа компанияга сотган. Бу назоратни мустаҳкамлаш ва хизматларни яхлитлаштиришга қаратилган пухта қадамдир.

Uzum – бу шунчаки маҳаллий ташаббус эмас, балки халқаро сармоя ва хорижий бошқарув тажрибасининг қоришмасидир. Хитойнинг Tencent ва Ғарбнинг VR Capital фондларининг иштироки компанияга нафақат молиявий қувват, балки сиёсий ҳимоя ҳам беради. Бироқ бу ерда асосий хавф – маълумотларнинг монополлашувида. Агар бир ташкилот миллионлаб одамларнинг нима сотиб олиши, қаерга бориши ва қанча пул сарфлаши ҳақидаги маълумотга эга бўлса, бу ташкилот давлатдан ҳам кучлироқ таъсир воситасига эга бўлади.

Uzum’нинг асосий вазифаси – фойдаланувчини ўз тизими ичида занжирбанд қилиш. Бу иқтисодий тилда “тармоқ таъсири” деб аталса-да, сиёсий жиҳатдан бу – рақамли қарамликдир. Россиянинг “Яндекс” ва “Сбербанк” каби тизимларида тобланган мутахассисларнинг бошқарувда бўлиши, компаниянинг технологик жиҳатдан “шимолий мактаб”га мойиллигини ва уларнинг назорат усулларини қўллашини англатади.

Иккинчи тузилма – Uzcard ва IMC Capital:

Uzcard йиллар давомида мамлакат молиявий тизими устидан назорат ўрнатиб, Ўзбекистон тўлов тизимининг ягона ҳукмдори бўлиб келди. Ҳозирда унинг назорат пакети Абу-Дабида жойлашган Intermarket Capital (IMC Capital) қўлига ўтиши, мамлакатнинг молиявий инфратузилмаси устидан назоратни хорижий ва кўпинча шаффоф бўлмаган тузилмаларга топширилганини англатади. БАА орқали бошқариладиган бу сармоялар кўпинча маҳаллий сиёсий нуфуз эгаларининг манфаатларини халқаро майдонда яшириш ва маблағларни хавфсиз ҳудудларда айлантириш учун восита бўлиб хизмат қилади. Uzcard фақат пластик карталар эмас, балки жамоат транспорти (ATTO) ва телекоммуникация (Perfectum) соҳаларига ҳам кириб бориши, уларда иқтисодиётнинг “асосий қувурлари”ни эгаллаш истаги борлигини тасдиқлайди. Шунингдек, Британиянинг молиявий назорат органлари томонидан чиқарилган огоҳлантиришлар ва компания атрофидаги шубҳали молиявий ҳаракатлар, миллий тўлов тизимининг хавфсизлиги нақадар омонат эканини кўрсатади. Давлатнинг стратегик активлари хусусий ва сирли хорижий қўлларга ўтганда, иқтисодий мустақиллик заифлашиши муқаррардир.

Учинчи тузилма – Humo ва “Оффшор занжирлари”

Humo тўлов тизимининг хусусийлаштирилиши ва унинг Бахтиёр Фозилов каби йирик тадбиркорларга алоқадор гуруҳлар таъсирига ўтиши, Ўзбекистондаги “олигархик капитализм”нинг рақамли кўринишидир.

Бу ерда асосий урғу Россия сармояси ва оффшор ҳудудлар (Кипр) орқали тузилган мураккаб молиявий занжирларга қаратилади. Humo ва Mobiuz каби тизимларнинг бир қўлда ёки ўзаро боғлиқ шахслар назоратида жамланиши, соғлом рақобатнинг ўлимига ва нархларнинг сунъий белгиланишига олиб келади. Давлатнинг энг муҳим алоқа ва тўлов воситаларини маълум бир тор доирадаги шахсларга топшириши – бу сиёсий қарорларнинг халқ манфаати эмас, балки гуруҳлар манфаати йўлида қабул қилинаётганидан далолат беради.

Юқорида баён этилган учта куч маркази Ўзбекистоннинг рақамли келажагини белгиламоқда. Бироқ 15 миллиондан зиёд фуқароларнинг шахсий маълумотлари сизиб чиқиши ходисаси, бу “салтанатлар”нинг нақадар заиф эканини ва уларнинг ўз масъулиятига беписандлигини намоён қилди.

Давлат идоралари ҳар доим “тизимлар ёпиқ тармоқда ишлайди” ёки “хавфсизлик тўлиқ таъминланган” деб бонг уради. Аммо амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ҳатто энг “ёпиқ” дейилган тизимлар ҳам ички коррупция ёки техник саводсизлик туфайли очиқланиб кетмоқда. Расмийларнинг айбдорларни жазолаш ўрнига, муаммони хаспўшлашга уриниши, келгусида бундан ҳам каттароқ фалокатларга йўл очиши муқаррардир. Сабаби, рақамли бозорнинг хусусий ва хорижий қўлларга берилиши жараёни “эркин бозор” ниқоби остида кечмоқда. Аслида эса, биз рақамли монополияларнинг шаклланишига гувоҳ бўляпмиз. Бу қарорлар ортида турган шахслар фақат шахсий манфаатидан ўзга нарсага қайғурмайдиган кимсалардир.

Бугунги кунда барча тизимларда кузатилаётган муаммолар тасодифан пайдо бўлган ҳолат эмас. Улар йиллар давомида йиғилиб қолган бошқарувдаги нуқсонлар, самарасиз қарорлар ва етарли масъулиятнинг йўқлиги натижаси эмас, балки фақат кучли давлатларнинг манфаатларини ҳимоя қилишга мослашган тизимлар эканлигида ҳамда у – хоҳ миллий-либерал, хоҳ сунъий демократик ниқоб остида бўлсин – умматнинг шаънини, мулкини ва ҳақ-ҳуқуқларини муҳофаза қилишдан ожиз бўлган тизимлар маҳсулидир. Бу тизимларнинг заиф нуқтаси уларнинг илоҳий қадриятлардан узилгани ва муайян тоифалар манфаатларига асосланганидадир.

Муаммонинг ягона ва кескин ечими – Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифалик давлатчилигини қайта тиклашдир. Бу шунчаки ўтмишга қайтиш эмас, балки келажакни илоҳий адолат ва сиёсий бирлик асосида қуриш демакдир.

Рошид Халифалик Давлати йўқлиги – умматнинг сиёсий вазнсизлигини англатади. Ягона марказлашган бошқарувсиз мусулмонлар доимий равишда ташқи сиёсий ироданинг қурбони бўлиб қолаверади. Рошид Халифалик Давлатининг барпо этилиши Ислом оламининг иқтисодий захираларини бир нуқтага жамлайди. Бу эса дунё сиёсий харитасида янги, қудратли ва адолатли қутбнинг пайдо бўлишига олиб келади. Халифалик давлатининг қайта тикланиши – бу нафақат тарихий ҳақиқатнинг қарор топиши, балки Аллоҳ таолонинг ваъдасидир. Бугунги тарқоқлик ва зулм гирдобидан чиқишнинг ягона йўли – умматнинг иймон ва сиёсий ирода асосида бирлашишидир. Фақатгина ягона бошқарув ва мустаҳкам пойдеворга эга давлатчилик тизими орқали дунёнинг ҳар бир чеккасида адолат ўрнатиш ва мусулмонларнинг асл иззатини қайтариш мумкин.

(وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَيَسۡتَخۡلِفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ كَمَا ٱسۡتَخۡلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمۡ دِينَهُمُ لَّذِي ٱرۡتَضَىٰ لَهُمۡ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعۡدِ خَوۡفِهِمۡ أَمۡنٗاۚ يَعۡبُدُونَنِي لَا يُشۡرِكُونَ بِي شَيۡ‍ٔٗاۚ وَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ)

– “Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва солиҳ амаллар қилган зотларга худди илгари ўтган зотларни халифа қилганидек уларни ҳам ер юзида халифа қилишни ва улар учун Ўзи рози бўлган (Ислом) динини ғолиб-мустаҳкам қилишни ҳамда уларнинг (аҳволини) хавфу-хатарларидан сўнг тинчлик-хотиржамликка айлантириб қўйишни ваъда қилди. Улар Менга ибодат қилурлар ва Менга бирон нарсани шерик қилмаслар. Ким мана шу (ваъда)дан кейин куфрони (неъмат) қилса, бас улар фосиқлардир”. (Нур:55)   

Ҳаётуллоҳ

13.02.2026й