بسم الله الرحمن الرحيم

ЁЛЛАНУВЧИНИНГ ҚИЛАДИГАН ИШИ

Ишчи ҳақини белгилаш

(давоми)

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Мавзуларимизда ишчининг иш ҳақини белгилаш борасида батафсил маълумотларни бердик. Эндиги мавзуимизда капитализм ва социализмда бу масалага қандай ёндашилгани борасида тўхталамиз.

Капиталистлар ва коммунистлар ишчига иш ҳақини белгилашда бир-бирларидан кескин фарқ қиладилар. Чунки капиталистлар ишчига табиий иш ҳақи берадилар. Уларнинг наздида табиий иш ҳақи – ишчи муҳтож бўладиган энг паст даражадаги яшаш эҳтиёжларидан иборат бўлиб, яшаш харажатларининг энг паст даражаси кўпайса иш ҳақини оширадилар, агар камайса камайтирадилар. Яъни ишчининг иш ҳақи зарурий эҳтиёж моллари нархининг умумий қийматига асосан белгиланади. Бунда ишчининг қанча маҳсулот ишлаб чиқаргани, инсонлар учун қанчалик фойдали касб эгаси эканлиги аҳамиятли эмас. Шунга кўра, ишчининг иш ҳақи ишчининг шахсга ва жамиятга келтирган фойдасидан кўз юмган ҳолда яшаш харажатлари билан белгиланади.

Аммо Америка ва Европадаги капиталист мамлакатларда ишчилар оладиган иш ҳақига келсак, у ишчига мулк эркинлиги берадиган ҳуқуқдан ортиқроқ қўшимча ҳуқуқ бериш тўғрисида капитализм низомига тузатиш киритишдан иборат, холос. Яъни бу ҳуқуқлар ишчининг иш ҳақига сезиларли таъсир қилмаса-да, маълум маънода рағбатланиш ҳиссини пайдо қилиши учунгина қилинган ямоқ солиш холос. Мулк эркинлиги ҳуқуқига қўшимча кўпроқ ҳуқуқ берилиши қандай бўлади деган савол туғилиши табиий. Буни тушуниш учун аввало капиталистик жамиятни тўғри тасаввур қила олишимиз зарур бўлади. Яъни бундай жамиятда мулкка эга бўлиш йўллари худди ўрмон ҳаётини эслатиб ким қандай йўл билан мулкка эга бўлса ва эга бўлинган мулк кимга қанча миқдорда теккан бўлса ҳам капиталистик жамиятдаги инсонлар учун бу ҳолат табиий ҳисобланади. Чунки капиталистик тузумда иқтисодий адолат ўрнатилмаслигининг таянчларидан бири тақсимотдаги хатоликдир.

Энди ишчининг иш ҳақи белгиланишига эътибор қаратсак, яъни унинг иш ҳақи асосий эҳтиёжни қондирадиган махсулотларнинг умумий нархига асосланган ҳолда, шу махсулотларга етадиган тарзда белгиланади. Мана шуни улар табиий иш ҳақи деб биладилар. Мана шу нуқтаи назардан келиб чиқадиган бўлсак бу жамиятда ишчининг ўрни қуйи даражаларда туради. Яъни ишчи фақатгина асосий эҳтиёжларини қондириш учунгина пул топа оладиган қатлам ҳисобланади. Бу нарсалар капиталистик тузуми татбиқ қилинадиган жамиятда содир бўлиб бу тузум татбиқ қилиниши билан мулк эркинлиги ҳуқуқлари ҳам муҳофаза қилинаётган эди. Яъни бу тузм татбиқи ва бу ҳуқуқ муҳофазаси ўрнатилган жамиятдаги табиий шарт шароит шундай шакланган эди. Энди АҚШ ва Европа жамиятларидаги ишчиларнинг мулк эркинлиги ҳуқуқларига қўшимча берилган ҳуқуққа келсак, ўзлари эътиқод қилаётган ақидаларидан келиб чиққан тузум татбиқ бўлиб турган вақтда капиталистлар томонидан ишчининг шароитига янада кўпроқ имкониятларга эга бўлиш ҳуқуқи тақдим қилинишидир, яъни одатдагидан кўра анча баланд иш ҳақи берилиши ишчиларга ўз тузумлари тақдим қилмаган имкониятларни ёки ҳуқуқларни тақдим қилди. Лекин бундай тузатиш киритилишига қарамай, ишчи оладиган иш ҳақи ҳануз ўртача кун кечирадиган даражадан паст бўлиб қолмоқда ва бу иш ҳақи у ишлаб чиқарадиган саноат маҳсулотлари миқдорига тўғри келмайди. Яъни ишчи ўзи келтираётган манфаат миқдоридаги иш ҳақига эга эмас.

Европа ва Америка жамиятидаги турмуш даражасининг юқорилиги зоҳирдан қараганда ишчи оладиган энг паст иш ҳақини ҳам яхши иш ҳақи қилиб кўрсатса ҳам, бироқ ишчи барибир ўзи ишлаб чиқарадиган маҳсулотга тенг миқдорда иш ҳақи олмайди. Шунинг учун Европа ва Америкадаги ишчининг иш ҳақи миқдори, гарчи уни бизга нисбатан камбағал қилиб қўймаса ҳам ва унинг асосий эҳтиёжларини қондириш билан бирга баъзи камолий (қўшимча) эҳтиёжларини қондириш имконини берса ҳам, лекин бу иш ҳақини шу ишчи яшаётган жамиятнинг турмуш даражасига қиёслайдиган бўлсак, унинг паст даражада кун кечираётганлиги маълум бўлади. Унинг турмуш даражаси гарчи бизга нисбатан юқори бўлса ҳам, лекин ўзи яшаётган жамиятга нисбатан пастдир. Нима бўлганда ҳам Европа ва Америкадаги ишчиларнинг турмуш даражаси бизга нисбатан юқорилигига қарамай, барча капиталистик мамлакатларда ишчи оладиган иш ҳақи миқдори у яшаётган жамиятнинг турмуш даражасига нисбатан ҳануз паст бўлиб қолмоқда. Қандай бўлмасин, модомики ишчининг иш ҳақи энг паст даражадаги яшаш воситалари билан белгиланар экан, демак, бунинг оқибатида ишчиларнинг мулкчилиги улар муҳтож бўлган яшаш воситаларининг ўзлари яшаётган жамиятга нисбатан энг паст даражаси чегарасида чекланиб қолаверади. Уларнинг ҳаёти ҳозирги Исломий юртлар каби фикран қолоқ давлатлар ишчиларининг аҳволига ўхшаб фақат асосий эҳтиёжларинигина қондириш учун курашдан иборат бўладими ёки Европа ва Америкадаги илғор давлатлар ишчилари ҳолати каби асосий ва камолий (қўшимча) эҳтиёжларини қондириш учун интилишдан иборат бўладими, бу тўғрида фарқи йўқдир. Чунки бу мамлакатларнинг барчасида ишчи ўзи яшаётган жамиятга нисбатан энг паст турмуш даражасидаги чекланган мулкка эга бўлиб қолаверади. Бу мамлакатлар турмуш даражаси юқори ёки пастлиги жиҳатидан бир-биридан қанчалик фарқ қилмасин, модомики ишчининг иш ҳақи у муҳтож бўладиган яшаш воситаларининг энг паст даражаси билан белгиланар экан, ишчиларнинг аҳволи шундай бўлиб қолаверади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

19.09.2018й.