ЁШ БОЛАНИ КАФИЛЛИККА ОЛИШ
ЁШ БОЛАНИ КАФИЛЛИККА ОЛИШ
(“Исломда ижтимоий алоқалар” туркумидан)
(3)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Туркум мақолаларимизнинг сўнгги икки сонида ҳалокатдан сақланиб қолиш учун кафолатга олинишга муҳтож бўлган ёш болага тааллуқли масалалар кўриб чиқилди. Кафолатга олинишдан беҳожат бўлиш имкониятига эга бола беҳожатлиги туфайли уни кафолатга олиш иллати йўқолади. Иллат йўқолгани туфайли ҳукм, яъни уни кафолатга олиш вожиблиги ва қариндошининг кафиллик ҳуқуқи ҳам йўқолади. Бундай ҳолатда қаралади. Кафолатга олишга ҳақли бўлган шахс (масалан, она) кофир бўлса, бола ундан олиниб, болага валийлик қилиш ҳуқуқига эга шахсга берилади. Чунки бунда боланинг воқелиги кафолатга олиш эмас, балки унга валийлик қилиш бўлиб қолди. Аллоҳ Таоло дейди:
وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً
– “Ва Аллоҳ ҳаргиз кофирлар учун мўминлар устига йўл бермагай”. (Нисо:141)
Бу оятга кўра, кофир валийлик қилиши мумкин эмас. Расулуллоҳﷺ нинг ҳадисларида ҳам бу таъкидланган:
«الإسلام يعلو ولا يعلى عليه»
«Ислом олий бўлади. Бирон нарса ундан олий бўлмайди». (Доруқутний келтирган). Бу ҳукм умумий бўлиб, уни хослаб қўйгувчи бирор ҳукм келмаган. Бола боқувдан беҳожат бўлгани учун боқишга доир хословчи ҳадис унга тўғри келмайди. Кафолатга олишга ва валийлик қилишга ҳақли шахслар (масалан, ота-она) мусулмон бўлсалар, ёш ўғил болага ёки қизчага ота-онасидан истаганини танлаш ихтиёри берилади. Қай бирларини танласа, танлаганига берилади. Бунга далил – Аҳмад, ибн Можа ва Термизийлар Абу Ҳурайрадан ривоят қилишган ҳадисдир:
«أن النبي r خيَّر غلاماً بين أبيه وأمه»
«Расулуллоҳﷺ болага ота-онасидан истаганини танлашига ихтиёр бердилар». Абу Довуд ривоятига кўра:
«أن امرأة جاءت فقالت: يا رسول الله, إن زوجي يريد أن يذهب بابني, وقد سقاني من بئر أبي عِنبة, وقد نفعني, فقال رسول الله r: استهما عليه. فقال زوجها: من يحاقِّني في ولدي, فقال النبي : هذا أبوك, وهذه أمك فخذ بيد أيهما شئت. فأخذ بيد أمه فانطلقت به»
«Бир аёл келиб деди: «Эй Расулуллоҳ, эрим ўғлимни олиб кетмоқчи бўляпти. Ўғлим менга Абу Инобанинг қудуғидан сув ташиб фойдаси тегаётган эди». Расулуллоҳﷺ дедилар: «Икковинг болага қуръа ташланглар». Хотиннинг эри деди: «Боламга мендан кўра ким ҳақлироқ?». Пайғамбарﷺ дедилар: «Бу отанг, бу эса онанг. Улардан истаганингни қўлидан ушла». Бола онасининг қўлидан тутди. Она боласи билан бирга жўнаб кетди». Байҳақий Умарнинг болага ота-онасидан истаганини танлашга ихтиёр берганини ривоят қилган. Яна унинг айтишига кўра, Али етти ёки саккиз ёшдаги Аммора Жаромийга онаси ва аммасидан истаганини танлашга ихтиёр берган. Бу ҳадислардаги аниқ далилга кўра, агар ота-она ўз фарзандларини талашиб қолсалар, болага ихтиёр бериш вожиб. Бола уларнинг қай бирини танласа, у билан бирга бўлади. Абу Довуднинг ривоятида келган «қуръа ташлаш» Насоийнинг ривоятида ҳам, бошқа ривоятларда ҳам келмаган. Шунинг учун бу ривоят (ҳадис) болада ота-онадан бирини танлаш имконияти йўқ бўлган ҳолатга талқин қилинади. Ихтиёр қилиш, танлаш муайян ёшга чеклаб қўйилмайди. Буни мутахассисларнинг хулосасига биноан ҳоким белгилайди. Агар мутахассислар «Бола кафолатга, яъни боқувга муҳтож эмас» десалар ва ҳоким бунга қаноат ҳосил қилса, болага ихтиёр беради. Акс ҳолда болани боқишга ҳақли бўлган шахс ҳузурида қолдиради. Фарзандларнинг ҳолати турлича бўлишига қараб бу муносабат ҳам турлича бўлади. Бола гоҳо беш ёшидаёқ кафолатга олинишдан беҳожат бўлади. Бошқа бола гоҳо тўққиз ёшда ҳам кафолатга олинишдан беҳожат бўла олмайди. Шу туфайли боланинг кафолатга олинишга муҳтож ёки муҳтож эмаслиги жиҳатидан унинг воқелигига эътибор берилади.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси
30.11.2020й
