Жамиятдаги меъёрий қарашларни ким белгилайди? Ўзбекистонда қадриятлар учун кечаётган кўринмас кураш

Инсон туғилганида унинг фитратида яхшилик ва ёмонликни ажратиш қобилияти мавжуд бўлади. Аммо нимани яхши, нимани ёмон деб баҳолаш ҳақидаги тушунчалар кейинчалик оила, жамият, таълим ва атроф-муҳит таъсирида шаклланади.

Шунинг учун ҳар қандай жамиятда “меъёр” ва “қадрият” ўз-ўзидан табиий равишда эмас, балки кимлардир томонидан шакллантирилади. Уни ким онгларга сингдирса, эртанги жамиятнинг қиёфасини ҳам ўша белгилайди.

Ҳар бир жамиятнинг энг катта моддий бойлиги — унинг табиий ресурслари бўлса, маънавий қадриятлари эса, ахлоқий меъёрлари ва дунёқарашидир. Чунки давлатлар аввал ерларини эмас, онгларини йўқотади. Инсон нимани яхши, нимани ёмон деб қабул қилса, келажакдаги жамият ҳам шу мезонлар асосида шаклланади.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон жамиятида сезиларли ўзгаришлар кузатилмоқда. Оила, никоҳ, ҳаёт тарзи, муваффақият тушунчаси, чиройли ва ҳунук, эркак ва аёлнинг жамиятдаги ўрни, диннинг ҳаётдаги роли каби масалалар атрофида янги қарашлар пайдо бўлмоқда. Бу ўзгаришларнинг бир қисми табиий тараққиёт натижаси бўлса, бошқа қисми глобал маданий таъсирлар билан боғлиқ, аммо асосий таъсир сиёсий тизим томонидан атайин тиқиштирилаётган, ўзбек жамияти учун мутлақо бегона бўлган ғарб қадриятларидир.

Бу ўзгаришлар асло тасодифий эмас. Замонавий давлатлар ва йирик ахборот компаниялари инсоннинг онгига таъсир қилиш иқтисодий ёки ҳарбий кучдан ҳам муҳим эканини яхши тушунади. Чунки инсоннинг дунёқараши ўзгарса, унинг танлови, истеъмоли, сиёсий қараши ва ҳатто ҳаёт тарзи ҳам ўзгаради.

Бугунги дунёда ғоялар чегара билмайди. Илгари бир мамлакатнинг маданияти бошқа мамлакатга асрлар давомида кириб борган бўлса, ҳозир интернетдаги ахлоқсиз контентлар, 18+ саҳнали кино ва сериаллар, ижтимоий тармоқлар орқали кечаётган бу жараёнлар бир неча қисқа йиллар ичида содир бўлиши мумкин.

Қадриятлар қандай ўзгаради?

Жамиятда қадриятлар одатда уч йўл орқали ўзгаради.

◾Биринчи — ахборот орқали. Хоҳ у маданий кўнгилочар дастурлар бўлсин, хоҳ филм ва сериаллар.  Инсон ҳар куни кўриб турадиган нарсалар унинг фикрлаш тарзига ва туйғуларига таъсир қилади. Агар бирор ҳаёт тарзи мунтазам равишда “замонавий”, “муваффақиятли” ва “эркинлик” сифатида кўрсатилса, вақт ўтиши билан у оддий қабул қилина бошлайди. Айни шу усулдан давлат кенг фойдаланади.

◾Иккинчи — таълим ва маданий институтлар орқали. Қайси ғоялар ўқитилади, қайси тушунчалар рағбатлантирилади — булар келажак авлоднинг дунёқарашига таъсир қилади.

◾Учинчи — иқтисодий тизим орқали. Истеъмолчилик маданияти инсонни кўпроқ “нимага эга?” деган савол билан баҳолашга ўргатиши мумкин. Натижада маънавий қадриятлар баъзан моддий кўрсаткичлар ортида қолиб кетади.

Ғарб модели ва глобал таъсир

Бугун кўплаб давлатларда Ғарб жамиятида шаклланган айрим қарашлар глобал маданият орқали тарқалмоқда. Булар орасида шахсий эркинлик, индивидуализм, шахс ҳуқуқларининг устуворлиги каби ғоялар бор.

Бу ғояларнинг айрим жиҳатлари инсон қадри ва адолат масалаларида ижобий таъсир кўрсатиши дея ҳукуматдаги айрим ғарбпарастлар доиралар орқали тарғиб қилинади. Аммо ҳар қандай маданий модел бошқа жамиятга кирганда унинг маҳаллий тарих, дин ва ахлоқий тизими билан тўқнашиши муқаррар.

Масалан, Ғарбнинг айрим ижтимоий қарашлари — оила институтига ёндашув, жинсий ахлоқ масалалари ёки диннинг жамоат ҳаётидаги ўрни ҳақидаги қарашлар — мусулмон жамиятларида баҳсларга сабаб бўлмоқда.

Асосий масала шундаки: ҳар бир жамият ташқи таъсирларни қабул қилишда ўзининг маънавий пойдеворини сақлаб қолишга ҳаракат қилади. Натижада на ғарбий ва на исломий шахсиятлар шаклланади.

Исломий мезон

Исломда инсон ҳаёти учун асосий мезон — омманинг хоҳиши эмас, ҳалол ва ҳаром ўлчовидир.

Аллоҳ таоло Қуръонда марҳамат қилади:

وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

“Ер юзидаги кўпчиликка эргашсанг, улар сени Аллоҳнинг йўлидан адаштирурлар. Улар фақат гумонга эргашадилар ва фақат тахмин қиладилар.” (Анъом сураси, 116-оят)

Бу оят инсонга ҳар қандай оммавий қарашни кўр-кўрона қабул қилмасликни ўргатади.

Жамиятдаги энг катта кураш — онг учун қилинган курашдир.

Шунинг учун ўзбек жамияти олдида муҳим савол турибди: биз дунёдан узулмаслик учун ҳар қандай ташқи таъсирни қабул қилаверишимиз керакми? Ёки аввал ўзлигимизга қайтишимизми? Яъни бизнинг жамият асрлар мобайнида исломий жамият  эди,  халқимиз ҳали ҳам мусулмон аммо ҳаёт ўлчовларимиз ғайриисломий дунёқарашлар билан бир хил бўлиб қолмоқда. Бу меъёрлар билан биз мустаҳкам жамият қура оламизми?!

Жавоб — Йўқ асло! Бу ерда икки нарсани бир-биридан ажратиш лозим! Илм-фан, технология ва тараққиётни қабул қилиш масаласи, бу, албатта, жоиз нарса. Чунки бу умумбашарий бўлиб, у бирор миллат ва муайян ақида-мафкурага мансуб эмас. Аммо ҳар қандай дунёқараш, яъни ғарб маданиятига асосланган ғояларни қабул қилишдан олдин уни ўзимизнинг тарихий тажрибамиз, маданиятимиз ва эътиқодимиз мезони билан баҳолашимиз зарур. Чунки ўзлигини йўқотган жамият иқтисодий ўсишга эришса ҳам, маънавий мустақиллигини йўқотган фикрий қолоқ ва ўз душманига тобе жамият бўлиб қолаверади.

Қадриятлар учун кураш — бу ўтмиш ва келажак ўртасидаги кураш эмас. Бу инсон қандай жамиятда яшашни танлаши ҳақидаги энг муҳим ҳаёт-мамот масаладир!

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

«Агар Аллоҳ одамларнинг баъзиларини бошқалари орқали тийиб турмаганида, ер юзи бузилиб кетар эди. Лекин Аллоҳ барча оламларга фазлу марҳамат соҳибидир.» (Бақара:251)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими раиси Ислом абу Халил

24.07.2026