ПУЛ

Алмашиниш баҳосига тааллуқли шаръий ҳукм

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Энди алмашиниш ва алмашиниш нархи хусусидаги шаръий ҳукмга келадиган бўлсак, олтинни маъданий низомга айлантирадими ёки ўз нархидаги олтин-кумуш муқобилига эга бўлган ўринбосар қоғоз пул қиладими, маъданий пулга ўзгармас аниқ белги берадими-йўқми, Ислом давлати олтин низоми асосида юриши вожиб. Бу шаръий ҳукмдан бошқа бир неча шаръий ҳукмлар келиб чиқади. Давлатнинг ичида бир хил жинсли пуллар алмашинишда тенглик бўлиши шарт. Хорижда ҳам бир хил жинсли пуллар ўртасидаги алмашиниш мутлақо ўзгармайди. Шаръий ҳукм биттадир, ўзгармасдир.

Ҳар хил жинсли пулларни алмаштиришда эса, тенглик ҳам, ортиқ-камлик ҳам бўлиши жоиз. Фақат қўлма-қўл бўлиши шарт. Бу алмашиниш давлат ичкарисида юз берадими, хориждами, фарқи йўқ. Чунки шаръий ҳукм биттадир, ўзгармасдир. Олтин билан кумушни алмаштириш қўлма-қўл бўлиши шарти билан ичкарида ортиқ-кам бўлиши жоиз бўлганидек, хорижда ҳам жоиздир. Ислом давлатининг пули билан бошқа давлатларнинг маъданий ва ўринбосар қоғоз пуллари ўртасидаги алмашинишда ҳам шундай ҳолат юз беради. Уларда ҳам ҳар хил жинсли пулларни алмаштиришда ортиқ-камлик бўлиши жоиз. Фақат қўлма-қўл бўлиши шарт. Бир хил жинсли пулларда эса, ортиқ-камлик бўлиши мумкин эмас, тенглик бўлиши лозим. Чунки бир хил жинсли пуллардаги ортиқ-камлик рибодир. Рибо шаръан ҳаромдир.

Аммо қийматининг маълум бир қисмигина олтин билан таъминланадиган, яъни номинал қийматидан озроқ бўлган олтин билан таъминланадиган васиқа қоғоз пулларга келсак, уларнинг пуллик қиймати захирадаги ўша олтин миқдори қанча бўлса, ўшанча бўлади. Бизнинг исломий пулимизга ҳам шу эътибор билан алмаштирилади. Шу эътибор ва шу миқдор билан олтин ва кумуш ўртасидаги алмашинишнинг маъданий пул борасидаги ҳукмини олади.

Мажбурий қоғоз пуллар, яъни олтин ва кумушдан ўринбосар бўлмаган ва уларга суянмайдиган пуллар турли хил пуллар ҳукмини олиб, алмашинишда тенглик бўлиши ҳам, ортиқ-камлик бўлиши ҳам жоиз. Фақат қўлма-қўл бўлиши шарт.

Шунга асосан Исломий Давлат пули билан бошқа давлатлар пуллари ўртасида алмашиниш бўлиши жоиз. Алмашинишда ортиқ-камлик бўлиши ҳам мумкин. Чунки улар турли жинсдаги пуллардир. Фақат олтин ва кумушга нисбатан қўлма-қўл бўлиши шарт.

Олтин билан кумушни алмаштириш нисбати ёки улар ўртасидаги алмашиниш баҳоси батамом барқарор эмас. Олтин-кумуш бозоридаги нархга қараб ўзгариб туради. Ичкаридаги алмашиниш бўладими, хориждаги бўладими, фарқи йўқ. Шунингдек, Исломий Давлат пули билан бошқа давлатлар пуллари ўртасидаги алмашиниш нархи ҳам ўзгариб туриши мумкин. Лекин бу нарса қуйидаги икки сабабга кўра, Исломий давлатга таъсир кўрсата олмайди:

1. Исломий Давлатда уммат ва давлат учун керакли бўлган барча хом-ашёлар етарли бўлади. У бошқаларнинг товарларига муҳтож бўлмайди. Ўзининг маҳаллий товари билан кифояланганидан кейин баҳонинг ўзгариши унга таъсир қилмайди.
2. Исломий диёрлар бутун дунё давлатлари муҳтож бўладиган нефт каби табиий бойликларга эга. Пулини олтин билан тўламагунларича сотувни тўхтатиб қўйишга қодир.

Ўзининг маҳаллий товари билан бошқалардан беҳожат бўладиган ҳамда ҳамма одамларга керакли товарга эга бўлган давлатга алмашиниш нархи ўзгариб туришининг таъсир қилиши мутлақо мумкин эмас. Аксинча, дунё пул бозорларига унинг ўзи ҳукмронлик қилади. Ҳеч ким унинг пулига ҳукмини ўтказа олмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

25.12.2019й