بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ақл ва Ҳаёт

42

Демократияда қонунлар манбаи сифатида белгиланган халқ, яъни инсонлар қонунлар учун тўғри манба бўла олишга ярамайди. Инсон якка тарзда ёки кўпчилик бўлсин барча учун бирдек маъқул бўладиган қонун ишлаб чиқишдан ожиздир. Чунки инсонларнинг қонун ишлаб чиқишдаги тушунчалари тафовутли, ихтилофли ва зиддиятли (таноқуз ёки қарама-қаршилик) ҳамда муҳитидан таъсирланишга маҳкумдир.

Тафовутли фикрлар асосга эга бўлмаган, бир-биридан маъно жиҳатидан жуда узоқ фикрлар ҳисобланади. Бундай бўлишига сабаб бу фикр эгаларининг фикрлашда маълум бир асосга эга бўлмаганликларидир. Яъни инсон бирор асосга асосланиб фикрламас экан, унинг фикрлари аҳмоқоналикдан нарига ўта олмайди. Шунинг учун тафовутли фикрлар илмсиз жоҳил одамлардан келиб чиқади. Мисол учун бир томон аёл киши узун кийса ҳам, рўмол ўрамаслиги керак, деса, иккинчи томон рўмол ўраса ҳам, пасти тиззадан бўлган кийим кийиши керак, дейди.

Аллоҳнинг шариатида тафовут бўлмайди, чунки тафовут нуқсонлилик белгисидир.

Ихтилофли фикрлар маълум бир асосга асосланган фикрлар бўлиб, фикрлашда ўз асоси ва йўналишига (услубига) эга бўлган икки хил фикрларда кўринади. Бунга мисол аёлнинг кийими масаласида бир томон аёлнинг тўпиқдан пасти ҳам кўринмаслиги керак, деса, иккинчи томон аёл тўпиғининг пасти тўсилмаслиги жоиз, дейди. Ёки бири аёл киши юзини ҳам тўсиши керак, деб билади, бошқа томон юзи тўсилиши шарт эмас,  дейди. Бу мисолдан кўриниб турганидек, ихтилоф мужтаҳидлар ижтиҳоди бўйича ҳам бўлиши мумкин.

Зиддиятли фикрлар шундай фикрларки, улардан бири иккинчисини йўқ қилади. Яъни бир нарсани бири оқ деса, иккинчиси қора дегандек. Бундай ҳолатда бу икки фикрдан бири қолади ва иккинчиси йўқ бўлади. Мисол учун аёл киши тўлиқ авратини ёпиши кераклиги масаласида бир томон ёпиши шарт, деса, иккинчи томон шарт эмас, дейди.  

Муҳитдан таъсирланиш инсоннинг ўзи яшаб турган минтақадаги ҳолатлардан, инсонлардан таъсирланишни ўз ичига олади. Инсон ўзи яшаб турган ёки ўзини ўраб турган ҳолатдан таъсирланиб, бошқа минтақадаги инсонларнинг аҳволини эътиборга олмасдан қарор қабул қилиши мумкин. Бундай ҳолатда бошқа муҳитдаги инсонлар учун бу қарор оғирлик қилиши, қийинчилик туғдириши ёки умуман тушунарсиз бўлиши мумкин.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ     

10.04.2019й.