بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

БАЙТУЛМОЛ

 Давлат бюджети

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Давлат бюджети

Демократик давлатлар ҳар йили давлатнинг умумий бюджетини белгилаб оладилар. Демократик давлат бюджетининг воқеи шундан иборатки, бюджет фалон йил бюджети, деган ном билан чиқарилади. Парламент уни тасдиқлайди, муҳокамадан кейин қонун қабул қилинади. Муҳокамада бюджетнинг бўлимлари ва ҳар бир бўлим ўз ичига олган маблағлар ҳар бири алоҳида кўриб чиқилади. Ҳар бир бўлим ажралмас бир бутунлик, деб эътибор қилинади. Унинг ҳар бир қисмига эмас, бир бутун сифатида овоз берилади. У бутунича қабул қилинади ё қабул қилинмайди. Муҳокамада бўлимлар ва улардаги маблағлар ҳар бири алоҳида кўриб чиқилса-да, бюджет қонуни бир неча моддалардан таркиб топади:

А) Давлатнинг молиявий йил мобайнидаги харажатлари учун йиғилган маблағни кўрсатувчи модда;

Б) Молиявий йил мобайнидаги давлат киримларининг тахминий маблағини кўрсатувчи модда;

В) Айрим муассасаларнинг харажатлари ва тахминий киримларини кўрсатувчи моддалар;

Г) Молия вазирига бериладиган айрим ваколатларни кўрсатувчи моддалар ва ҳоказо. 

Бюджет боблари жадвалида ҳар бир модда ва унинг киримлари ёки чиқимлари кўрсаткичи туради. Ҳар бир жадвалда боб ўз ичига олган бўлимлар кўрсатилади. Ҳар бир бўлимдаги айрим томонларнинг умумий маблағлари ҳам белгиланади. Шу асосда йиллик бюджет айрим йилларда турли воқеаларга қараб жузъий ўзгаришлар билан ёки давлатлар ўртасидаги айрим жузъий келишмовчиликларга қараб ишлаб чиқилади.

Исломий давлатда эса, йиллик бюджет белгиланмайди. Шунга кўра, унда ҳар йили янги қонун чиқариш, уни уммат мажлиси муҳокамасига қўйиш, уларнинг фикрини билиш зарурати йўқ.  Негаки, демократик тузумдаги бюджет ўзининг боблари, бўлимлари ва улардаги маблағлари билан бир йил учун чиқарилган қонундир.   Уни парламент чиқаради. Шунинг учун уни парламент мажлиси муҳокамасига қўйилади. Исломий давлатда эса, бундай ишларга ҳожат йўқ. Чунки байтулмолнинг киримлари ҳам, чиқимлари ҳам шаръий нусуслардаги шаръий ҳукмларга қараб бўлади. Барча шаръий ҳукмлар доимийдир, шунинг учун киримлар бобини ҳам, чиқимлар бобини ҳам муҳокама қилишга ўрин йўқ. Улар доимий шаръий ҳукмлар белгилаб қўйган доимий боблардир. Бюджет боблари жиҳатидан олинганда шундай бўлади. Аммо бюджетнинг бўлимлари, ҳар бир бўлимдаги маблағлар ва шу маблағлар сарфланадиган ишлар жиҳатидан оладиган бўлсак, уларнинг ҳаммаси халифанинг раъйи ва ижтиҳодига ҳавола қилинади. Чунки улар бошқарув ишларига оид бўлиб, шариат уларни халифага қолдирган. Халифа улар ҳақида ўз раъйига қараб қарор чиқаради.  Халифанинг амри эса вожибдир.

Шунга кўра, демократик тузумга ўхшаб Исломда давлатнинг йиллик бюжетини, бобларини, бўлимларини, қисмларини, уларга керак бўладиган маблағларни тузишга ўрин йўқ. Демак, исломий давлатнинг йиллик бюджети тузилмайди. Унинг бюджети доимий бўлиб, бобларини – киримларини ва чиқимларини шариатнинг ўзи тузиб қўйган. Бўлимлари, қисмлари ва уларга кетадиган маблағларни эса, манфаат тақозо қилган пайтда муайян муддатга қараб ўтирмасдан халифанинг ўзи белгилайверади.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

11.04.2019й.