ЧЎЛПОН-ОТА ДЕКЛАРАЦИЯСИ: МАРКАЗИЙ ОСИЁДА КИМ ТАЪСИР АРХИТЕКТУРАСИНИ ҚУРАДИ?

ХАБАР: 2026 йил 31 июль куни Қирғизистоннинг Чўлпон-Отада шаҳрида Марказий Осиёнинг беш давлати ва Озарбайжон иштирокида Консультатив учрашув ўтказилиб, транспорт, энергетика, савдо, туризм ва хавфсизлик соҳаларида ҳамкорликни назарда тутувчи декларация қабул қилинди. Унда Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли, Қамбарота ГЭС-1 ва ягона туристик виза каби лойиҳалар белгиланди. Бироқ ҳужжатнинг аҳамияти минтақавий ҳамкорлик билан чекланмайди — унинг муҳим геосиёсий жиҳатлари ҳам бор.

ИЗОҲ: Чўлпон-Ота декларацияси Евросиёда Россия, Хитой ва АҚШ рақобати кучайган бир пайтда қабул қилинди. АҚШ ҳали ҳам энг кучли глобал давлат бўлса-да, Хитойнинг иқтисодий-технологик юксалиши, Россиянинг ҳарбий-ядровий салоҳияти ва Европанинг ўз манфаатларини ҳимоя қилишга интилиши Вашингтон олдига янги стратегик вазифалар қўймоқда.

Шу сабабли Марказий Осиё АҚШ учун Россия ва Хитой ўртасида жойлашган, Каспий орқали Кавказ ва Европага чиқиш имконини берувчи стратегик ҳудуддир.

Россия Украина уруши туфайли катта ресурс сарфламоқда, аммо минтақадаги таъсири сақланиб қолмоқда. Бироқ унинг нисбий заифлашуви АҚШ учун имконият яратса, бу бўшлиқни Хитой эгаллаши мумкин. Пекин минтақага ҳарбий иттифоқлардан кўра темир йўллар, инвестициялар, кредитлар, энергетика, савдо ва саноат лойиҳалари орқали кириб келмоқда. Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли ҳам шу жараённинг муҳим қисмидир.

Ғарб эса Россияни четлаб ўтувчи Каспий–Кавказ йўлакларини кучайтиришга уринмоқда. Бу ерда АҚШнинг C5+1 ва TRIPP механизмлари муҳим: C5+1 — сиёсий мулоқот канали, TRIPP эса транспорт-геоиқтисодий боғлиқликни кучайтириш воситаси бўлиб, уларнинг уйғунлашуви катта эҳтимол билан, Марказий Осиёда Россияга боғлиқ бўлмаган ва Хитойнинг ҳам тўлиқ назоратига кирмаган янги иқтисодий-транспорт муҳитини яратади.

Эслатиб ўтамиз, TRIPP оддий «АҚШнинг Марказий Осиё транспорт механизми» эмас. У Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёда транспорт, энергетика ва стратегик хомашё йўналишларини ривожлантиришга қаратилган АҚШнинг кенгроқ иқтисодий-инвестицион ёндашувининг бир қисми. 2026 йилда шакллантирилган TRIPP+ фонди ҳам транспорт, энергетика ва стратегик минералларга инвестицияларни рағбатлантиришга қаратилган.

Озарбайжоннинг Чўлпон-Отада иштирок этиши ҳам шу нуқтаи назардан аҳамиятли. У Марказий Осиёни Каспий орқали Кавказ, Туркия ва Европа билан боғловчи стратегик ҳалқа бўлиб, Марказий Осиё–Каспий–Озарбайжон–Туркия–Европа йўналишини Россия орқали ўтувчи шимолий йўлакларга муқобил қилиш имконини беради.

Демак, декларациянинг аҳамияти минтақавий ҳамкорликдан кенгроқ. У Россия таъсири нисбий сусайиб, Хитой таъсири кучайган шароитда янги транспорт ва иқтисодий боғлиқликлар шаклланаётганини кўрсатади. Аммо буни ҳали «Америка ғалабаси» деб бўлмайди. Вашингтон ушбу декларациянинг бевосита лойиҳачиси бўлмаслиги мумкин, лекин АҚШ унинг доирасидаги жараёнларни ўз Евросиё стратегиясига боғлаш имкониятига эга.

Шунингдек, Марказий Осиё режимларининг кўп векторли сиёсати ҳақиқий мустақилликни англатмайди. Хавфсизлик, иқтисод, инвестиция ва ташқи бозорларда турли кучларга боғлиқ режимларнинг манёврини мустақил геосиёсий стратегия деб аташ қийин.

Шу боис асосий савол, «Марказий Осиё АҚШни танлайдими ёки Хитойни?» эмас, балки минтақанинг транспорт, иқтисод ва хавфсизлик архитектурасини ким белгилайди?

Исломий нуқтаи назардан эса мусулмонлар юртларининг АҚШ, Россия ёки Хитой таъсир доираларига бўлиниши ечим эмас. Муаммо — мусулмонларнинг сиёсий парчаланиши ва тақдирининг ташқи кучлар рақобатига боғланиб қолганидир. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

﴿وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا﴾

«Жамланган ҳолингизда Аллоҳнинг арқонини маҳкам тутингиз ва бўлинмангиз».(Оли Имрон, 103)

Шунинг учун тўғри ечим – Россия таъсирини АҚШ билан ёки АҚШникини Хитой билан алмаштириш эмас. Тўғри ечим — мусулмонлар юртларини ташқи кучлар таъсиридан халос қиладиган ягона сиёсий иродани барпо этишдир. Шу нуқтаи назардан, Рошид Халифалик мусулмонларни Евросиёдаги рақобат объекти эмас, мустақил геосиёсий кучга айлантирувчи сиёсий ечим сифатида кўрилади. Ана шунда йўллар фақат Европага эмас, балки қуёш ботган жойгача очилади.

Шунинг учун Чўлпон-Ота декларациясининг ҳақиқий синови унинг қабул қилинган куни эмас, балки кейинги инвестициялар, транспорт йўлаклари, стратегик хомашё занжирлари ва ташқи боғлиқликларда намоён бўлади. Чўлпон-Отадаги геосиёсий ўйин тугамади — у энди бошланмоқда.

Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот бўлими радиоси учун Ислом Абу Халил ёзди 

12.08.2026й