Энергетика кризиси ҳақида
Энергетика кризиси ҳақида
بسم الله الرحمن الرحيم
Бу қиш мавсумидаги энергия инқирози Ўзбекистон аҳолиси учун олдинги йиллардагидан ҳам оғирроқ бўлди. Қаҳратон қиш совуғида свет ва газ йўқлигидан вилоятлардаги ва ҳатто пойтахт Тошкентдаги аҳоли ҳам жуда қийналмоқда. Касалхоналарда аҳвол оғир, ҳатто туғруқхоналарда ҳам шундай. Чақалоқлар совуқдан кўкариб ётгани ҳақида хабарлар тарқалди. Одамлар ис газидан ўлаётгани ҳақида ҳам ижтимоий тармоқларда хабарлар тарқалди. Газ ва свет йўқлигидан одамлар моддий зарар ҳам кўрмоқда. Масалан, Наманган вилоятида бир тадбиркорга қарашли паррандачилик корпусида 40 минг дона жўжа совуқдан ўлган.
Ўзбекистондаги энергетик инқироз бугун ё кеча пайдо бўлиб қолгани йўқ. У анча вақтдан бери мавжуд. Одамлар диктатор Каримов даврида ҳам бу муаммодан қийналишган. Лекин диктаторнинг зулму зўравонлигидан қўрқиб норозилик билдира олмаганлар. Каримов ўлимидан сўнггина халқ ўз норозилигини очиқ билдира бошлади ва ҳукумат иложсизликдан, жуда кечикиб инқироз мавжудлигини расман тан олди. Расмийлар муаммонинг асосий сабабларидан бири қилиб энергияга бўлган талабнинг ошганини кўрсатишади. Ҳақиқатдан ҳам шундайми? Келинг, фактларга мурожаат қилайлик. Масалан, газ истеъмоли давлат статистикаси сайтидаги маълумотга кўра, 2000 йилда 51 млрд. куб метрдан ошган бўлса, 2020 йилда 46 млрд. куб метрдан сал ошиқроқ бўлган. Bloomberg нашри 2019 йилда мамлакатда газга бўлган ички эҳтиёж 40 млрд. куб метрни ташкил этишини ёзган эди. ВВС эса, 2022 йил 15 декабрда 3,8 млрд. куб метр газ Ўзбекистон аҳолиси эҳтиёжининг 25 фоизи деганидир, деб ёзди. Яъни истеъмол камайган. Тўғри, ОПЕК маълумотига кўра, Ўзбекистон 2021 йилда 46,4 млрд. куб метр газ қазиб олган. Лекин бу маълумот ишончли эмас. Чунки Ўзбекистонда энергетика соҳасига оид маълумотларнинг ўзи ишончли эмас. Қолаверса, ички маълумотларда 60 млрд. куб метр газ қазиб олиниши айтилади. Bloomberg нашрининг 2022 йил 24 мартдаги маълумотига кўра, Ўзбекистон табиий газ қазиб олишни ўн йиллик охирига бориб 20%га оширишни, лекин қўшимча қазиб олинган газнинг катта қисмини ички истеъмол учун сақлаб қўйишни режалаштирмоқда. Энергетика вазирининг биринчи ўринбосари А. Аҳмадхўжаевнинг нашрга айтишича, 2021 йилда 53,6 млрд. куб метр газ қазиб олинган бўлса, 2030 йилда газ қазиб олиш 66,1 млрд. куб метрга кўпаяди.
Электр энергиясига келсак, энергетика вазирлигининг анимацион ролигида айтилишича, 2021 йилда 72 млрд. кВт соат электр энергияси ишлаб чиқарилган, аҳоли истеъмоли эса 16,2 млрд. кВт соатни ташкил қилган. Хўш, қолган шунча электр қаёққа кетди? Хўш, унда муаммо нимада? Ўзбекистон ер ости ва усти фойдали қазилмаларга бой ўлка. Буни президент Мирзиёевнинг ўзи минбардан туриб: газимиз бор, тилломиз бор, уранимиз бор, пахтамиз бор, мева-сабзавотимиз бор… деб билдирди. Хўш, шунча бойликлар қаерга кетяпти? Масалан, давлат статистика қўмитасининг маълумотига кўра, Ўзбекистон 2019 йилда 4,9 млрд долларлик, 2020 йилда 5,8 млрд долларлик, 2021 йилда 4,1 млрд долларлик, 2022 йилда эса, 4,25 млрд долларлик олтин сотган. Шунча бойлик қаерга кетяпти? Хўш, муаммо нимада ўзи? Жавоб шуки, Ўзбекистоннинг бу бойликлари мустамлакачи кофир давлатлар чангалига ўтиб кетган. Собиқ молия вазири ўринбосари Абдулла Абдуқодиров Kun.uz нашрига берган интервьюсида Ўзбекистоннинг газ соҳасида импорт ва экспортини Россия ширкатлари назорат қилишини таъкидлаб шундай деди: “Фактлар, афсуски, шундайки бугунги кунда Ўзбекистоннинг газ соҳасидаги импортини ҳам, экспортини ҳам Газпром ва унга алоқадор ташкилотлар назорат қилади. Ташқи кучлар қўлида. Ҳатто бизнинг Хитойга экспортимизни ҳам назорат қилади. Бунинг нархини ҳам, керак бўлса ҳажмини ҳам белгилаб беради. Импортни ҳам. Туркманистондан оладиган газимизни Crudex компанияси орқали оламиз. Ва бунинг нархи ва ҳажмини ҳам улар белгилаб беради”. Бу ҳам камлик қилганидек, Россиянинг Ўзбекистонда газ қазиб оладиган “Лукойл” ширкати Ўзбекистон бўйнига 600 млн доллар қарзни ҳам илиб қўйди! Бу ҳақда президент Мирзиёев сенатдаги чиқишида гапирган эди.
Ўзбек расмийлари нефт-газ, энергетика соҳасидаги кризисга яна бир сабаб сифатида бу соҳа модернизация қилинмагани, ундаги асбоб-ускуналарнинг эскирганини келтиришади. Ваҳоланки, олинган ташқи қарзлардан миллиардлаб маблағлар шу соҳага сарфлангани айтилмоқда. Масалан, Марказий Банкнинг 2021 йил 30 июнда эълон қилган статистикасига кўра, ташқи қарзнинг умумий миқдори 43,3 млрд доллар эканлиги, шундан 4,4 млрд доллар нефт-газ, энергетика соҳасига сарфлангани айтилган. Бироқ бу маблағларнинг катта қисми коррупцион схемалар орқали талон-тарож қилиб юборилганлигига шубҳа йўқ. Зеро, хонадонларга газ ва электр линияларини тортишдан бошлаб уларнинг таъмирини халқ ўз чўнтагидан тўлаб келаётганлиги ҳеч кимга сир бўлмаган ҳақиқатдир. Яна қарз масаласига қайтсак, 2022 йилда Ўзбекистоннинг ташқи қарзи 40 млрд долларга яқин экани айтилди. Бундан келиб чиқадики, ҳар бир туғилган чақалоқнинг бўйнига 1100 доллар қарз ва унинг фоизлари тўғри келади! Ўзбекистоннинг биргина Хитойдан олган қарзининг ўзи 2022 йил октябр ойидаги маълумотга кўра 4,2 млрд долларни ташкил қилган. Мустамлакачи давлатлар, жумладан Хитой ҳам қарзларни фоизлари билан беради. Демак, бу қарзлар йилдан-йилга кўпайиб, уларни тўлашнинг умуман иложи бўлмай қолади. Қарзлар у ёқда турсин, уларнинг фоизларини тўлашнинг ҳам иложи бўлмай қолади. Натижада нефт, газ ва бошқа бойликларимиз шу мустамлакачиларга ўша қарзлар ва уларнинг фоизлари ҳисобидан сув текин кетаверади. Масалан, ТАССнинг Хитой божхона бошқармасига таяниб хабар беришича, Ўзбекистон 2022 йилда Хитойга 1,07 млрд. долларлик газ сотган. Бу албатта расмий маълумот. Аслида “парда ортида” тузилган келишувлар бўйича Хитойга бундан кўра кўпроқ газ кетаётгани аниқ.
Шунча қарз олингани етмаганидек, Ўзбекистон 2023 йилда яна 4,3 млрд доллар қарз олишни режалаштирмоқда. Бу ҳақда молия вазири Тимур Ишметов 2023 йилги давлат бюджети лойиҳаси ҳақида қонун чиқариш палатасига берган маълумотда билдирди.
Ўзбекистондаги бу инқироз татбиқ этилаётган капитализмнинг муқаррар оқибатидир. Зеро, капитализм доимо кризисларга “ҳомиладор” бўлади. Дунёга “бир қутбли дунё” сиёсатини зўр бериб тиқиштираётган Америка бошчилигидаги мустамлакачи давлатлар дунёни капитализм ботқоғига ботирди. Бундан Ўзбекистон ҳам омон қолмади.
Энергетика соҳасидаги кризиснинг чуқурлашиб бораётгани Ўзбекистондаги илмоний тузумнинг яроқсизлигини яна бир бор очиб ташлади. Бу тузум тепасида турганларни халқнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва бошқа соҳалардаги оғир аҳволи асло ташвишга солмайди. Аксинча, улар ўз чўнтакларини қаппайтириш, ўз бойликларини кўпайтириш билан овора! Шундай экан, мусулмонлар бу тузумни йўқ қилиб, ўзларининг азизлик манбаси бўлмиш Рошид Халифалик Давлатини ҳаётга қайтаришлари лозим. Ҳизб ут-Таҳрир кеча-ю кундуз мусулмонларни шу давлатни тиклашга чақириб келмоқда. Халифалик давлати инсоннинг асосий эҳтиёжларини тўлиқ қондиришини кафолатлайди ва камолий (иккинчи даражали) эҳтиёжларини ҳам қондириши учун зарур шароитлар яратади. Росулуллоҳ ﷺ дедилар:
الناس شركاء في ثلاثة: في الكلأ، والماء، والنار "رواه أحمد وأبو داود"
“Одамлар уч нарсада шерикдирлар: ўт-ўлан (яъни яйлов), сув ва оловда”. Бу ҳадисни Аҳмад ва Абу Довуд ривоят қилди.
Аллоҳ ва Унинг Росули чақирган ҳаёт инсонлар инсондек ҳаёт кечирадиган мана шундай Исломий ҳаётдир.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ
– “Эй мўминлар, Аллоҳ ва Унинг пайғамбари сизларни абадий ҳаёт берадиган нарсага (яъни динга) даъват қилар экан, уни қабул қилинглар”. (Анфол:24)
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими раиси Ислом абу Халил
01.02.2023й
