ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР
بسم الله الرحمن الرحيم
ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР
Ерни тасарруф қилиш
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Ерни уч йил ташлаб қўйган одамдан уни тортиб олиш ҳақидаги нусусларда ерни ўраб олувчи киши ва халифа томонидан бўлиб берилган киши зикр этилган. Бу иккисидан бошқа ер эгалари – меросхўр, ўзлаштирувчи, сотиб олувчи кишилар – зикр қилинмаган. Хўш, уч йил ташлаб қўйилган ерни халифа томонидан тортиб олиниши ҳамма ерларга тааллуқлими ёки ўраб олинган ва халифа тарафидан ажратиб берилган ерларгагинами? Бунга жавоб: Ўраб олувчига назар солган киши кўрадики, ерни ўраб олиш уни тасарруф қилиш ва қўлга киритиш борасида худди сотиб олиш, мерос олиш ёки эгалик қилиш каби сабаблардан биридир. Ерни ўраб олувчи киши ўша ерни сотса, унинг савдосига ҳам эгалик қилади, чунки у мол муқобилидаги ҳақ бўлиб, уни алмаштириш жоиздир. Агар ерни ўраб олувчи киши вафот этса, ернинг эгалиги бошқа бойликлар сингари меросхўрларига ўтади ва улар тасарруф қиладилар. Ер шариатга кўра тақсимлаб берилади. Шунингдек, халифа томонидан ер бўлиб берилган кишига нисбатан ҳам шундай муносабатда бўлинади. Уч йил ташлаб қўйилган ернинг қайтариб олиниши ўраб олган ва давлат тарафидан ажратиб берилган одамгагина хос эмас. Негаки уларда бошқа мулкдорлардан ажралиб турадиган алоҳида сифат йўқ. Айни пайтда улар хусусидаги ҳадислар чеклов маъносини билдирмайди. Ҳадисларнинг шу иккиси хусусида келиши чекловни билдирмайди. Умумий маънонинг бир бўлагини англатади, холос. Умумий маъно эса уч йил бекор ташлаб қўйилган ернинг қайтариб олинишидир. Бундан ташқари, маълум бир ҳодиса хусусидаги нассда иллат кўрсатилса, бу насс шу иллатга алоқадор ҳамма ишларга тааллуқли – умумий бўлади. Бу ердаги нассда ҳам иллат – уч йил ташлаб қўйилиш эканлигидир. Демак, ер ўраб олган ёки давлат тарафидан ажратиб берилган одамники бўлгани учун эмас, бекор ташлаб қўйгани учун олиб қўйиляпти. Шундан хулоса қилиб айтиш мумкинки, ўраб олишми, давлат тарафидан ажратиб берилишми, мерос орқалими, қайси йўл билан бўлишидан қатъий назар, эгалик қилувчи ерни уч йил бекор ташлаб қўйса, ундан ер олиб қўйилади. Ким бўлишидан қатъий назар ерни ишлатиб турса, у олиб қўйилмайди. Умар р.а.нинг: ўраб олувчининг, деб гапириши мулкдорликнинг бир кўринишини айтишдан бошқа нарса эмас. Зеро, одатда мулкдор ўз ерини бошқалардан ажратиб туриш учун чегарани тош қўйиб, экин ёки дарахт экиб, чуқур қазиб, хуллас бирор бир йўл билан ўраб олади. Шунинг учун Пайғамбар с.а.в. бошқа бир ҳадисда:
مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ
“Кимки, ерни девор билан ўраб олса…”, дедилар. Буни Абу Довуд ривоят қилган. Ерни ўраб олиш унга эгалик қилишга киноя эканлигини кўрсатувчи нарсалардан бири «иҳтажара» сўзининг луғавий маъносидир. Луғатда “иҳтажара” деб тош билан ўраб қўйишга айтилади. Шунга кўра, ҳадиснинг маъноси – ерга эгалик қилган кишининг уч йилдан кейин ҳаққи қолмайди, деганидир. Бу ерда чеккасига тош қўйиш ёки девор билан ўраш ё мулки эканлигига далолат қилувчи бирор бир иш қилишининг фарқи йўқ.
Булар ҳадисга нисбатан айтилган гаплардир. Энди ҳазрати Умар қилган ва саҳобалар ундан сукут сақлаган нарсага нисбатан олиб кўрайлик. Ҳазрати Умар Пайғамбар с.а.в. музайналикка бўлиб берган ва бошқалар томонидан ўзлаштирилган ерни обод қилувчига олиб берди ва музайналикнинг ерни олишини таъқиқлади ва деди: Кимки ерни обод қилмай уч йил ташлаб қўйса-ю, бошқаси келиб уни обод қилса, у уникидир. Умарнинг: кимки ерни ташлаб қўйса, деган сўзлари барча учун умумийдир. У яна Билол ибн Ҳорис Музанийга шундай деди: “Пайғамбар с.а.в. уни ўраб қўйишинг учун эмас, балки ишлатишинг учун ажратиб бердилар. Обод қилишга кучинг етадиганини олиб қол-да, қолганини қайтариб бер”. Буни Абу Убайд “Амвол”да ривоят қилди ва айтдики, ҳазрати Умар обод қилишга ожиз бўлган ерларни қайтариб олди. Бу ишни – ажратиб берилган ерга хослаб қўйиш жоиз эмас, шунинг учун у барча учун умумий бўлиб қолади. Бу ҳодисанинг ер бўлиб берилган киши билан рўй бериши – ҳодисани фақат унга чеклаш эмас.
Шунга кўра, ҳар бир ер эгаси агар ерни уч йил ташлаб қўйса, ерга қай сабабга кўра эгалик қилишига қарамай ер олинади ва бошқага берилади, чунки бунда ерга эгалик қилиш эмас, балки ерни ташлаб қўйиш эътиборга олинади. Бу нарса одамларнинг молини ноҳақ олиш саналмайди. Чунки Шариат ерга эгалик қилишнинг маъносини кўчма мулк ва кўчмас мулкка эгаликдан ўзгача деб ҳисоблади ва ерга деҳқончилик қилиш учун эга бўлинади деб белгилади. Агар Шариат кўрсатган муддатгача ташлаб қўйилса, ер эгасидан эга бўлиш маъноси йўқолади. Шариат обод қилиш, ажратиб бериш, мерос, сотиб олиш ва бошқа сабаблар орқали деҳқончилик қилиш учун ерга эгалик қилиш ҳуқуқини берди. Эътиборсизлиги туфайли ер эгасини ердан маҳрум этди. Буларнинг барчаси ерга экин экиш ва ундан фойдаланиш давомли бўлиши учун амалга оширилди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
26.12.2018
