ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Халифа

(11)

Халифанинг салоҳиятлари (давоми)

б) Халифа давлатнинг ҳам ички, ҳам ташқи сиёсатига жавобгардир. У қўшинни бошқаради. У уруш эълон қилиш, сулҳ тузиш, ярашиш ва бошқа битимларни тузиш ҳуқуқига эга.

в) У чет эл элчиларини қабул қилиш ёки қабул қилмаслик ҳамда мусулмон элчиларни тайинлаш ёки бўшатиш ҳуқуқига эга.

г) Фақат угина муовинларни, волийларни тайин қилади ва бўшатади. Уларнинг ҳаммаси Уммат мажлиси олдида масъул бўлганлари каби халифа олдида ҳам масъулдирлар.

(б) моддасининг далили Расулуллоҳ ﷺнинг амалларидир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ волийлар ва қозиларни ўзлари тайин қилиб, улардан ҳисоб талаб қилар эдилар. Ул зот савдо-сотиқ ишларини текшириб турар ва бу ишдаги алдашларга йўл қўймас эдилар. Ул зот молни ҳам тақсимлар, ишсиз одамнинг иш топишига ёрдам берар, давлатнинг барча ички ишларини ўзлари бажарардилар. Шунингдек, подшоларга хитоб қилиб, элчиларни кутиб олувчи ҳам, давлатни барча ташқи ишларини идора этувчи ҳам ўзлари эдилар. Шу билан бирга Расулуллоҳ ﷺ қўшин қўмондонлигини ҳам амалда бошқарар, ғазотларда жанг қўмондонлигига ўзлари бошчилик қилар эдилар, сарийя (отряд)ларни ҳам ўзи жўнатиб, уларнинг қўмондонини ўзлари тайин қилар эдилар. Масалан, Усома ибн Зайдни Шом юртига жўнатиш учун қўшинга қўмондон қилиб тайинлаган пайтларида, саҳобалар Усоманинг ёши кичиклиги боис, бу ишни ёқтирмадилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ Усоманинг қўмондонлигини қабул қилишга уларни мажбур қилдилар. Бу эса, ўз навбатида, халифа фақат олий қўмондонгина эмас, балки қўшиннинг амалдаги қўмондони эканлигига ҳам далил бўлади. Шунингдек, Расулуллоҳ ﷺ Қурайшга уруш эълон қилдилар. Бану Қурайзага, Бану Назирга, Бану Қайнуқога, Хайбар ва Румга ҳам уруш эълон қилдилар. Бўлиб ўтган ҳамма урушларни эълон қилган Расулуллоҳ ﷺнинг ўзлари эдилар. Бу ҳам уруш эълон қилиш халифанинг ҳуқуқи эканлигига далолат қилади. Шунингдек, Расулуллоҳ ﷺ яҳудийлар билан шартномалар туздилар, Бану Зумранинг иттифоқчиси бўлган Бану Мудлиж билан шартнома туздилар. Яна ул зот Айла ҳокими Юҳанно ибн Рўъба билан ҳам шартнома туздилар. У зот Ҳудайбия шартномасини тузганларида ҳатто мусулмонлар бундан ғазабланишган эди. Аммо Расулуллоҳ ﷺ уларнинг сўзларига кўнмай, уларнинг фикрларини рад этдилар ва шартномага имзо чекдилар. Бу ҳам сулҳ тузиш шартномалари бўладими ёки бошқа шартномаларми, уларни тузиш бошқанинг эмас, фақат халифанинг ҳуқуқи эканлигига далолат қилади.

Энди (в) моддаcига келсак, унинг далили Расулуллоҳ ﷺнинг ўзлари каззоб Мусайламанинг икки элчисини кутиб олганлари ва Қурайшдан элчи бўлиб келган Абу Рофъени ҳам кутиб олганларидир. Ҳирақл, Кисро, Муқавқис, Ҳиро подшоҳи Ҳорисул Ғассоний, Яман подшоҳи Ҳорисул Ҳумайрий ва Ҳабашистон подшоси Нажжошийга ҳам элчиларни ўзлари жўнатган эдилар. Усмон ибн Аффонни Ҳудайбия урушида Қурайшга элчи қилиб жўнатдилар. Булар ҳам ўз навбатида, халифанинг ўзи элчиларни қабул қилиши, рад этиши ва элчиларни тайин қилишига далил бўлади.

Энди (г) моддасининг далилига келсак, Расулуллоҳ ﷺ волийларни тайин қилганлар. Масалан, Муозни Яманга волий қилиб тайинладилар. У зот волийларни ишдан ҳам бўшатганлар, масалан, Ало ибн Ҳазрамийни Баҳрайн волийлигидан унинг аҳолиси Алодан шикоят қилгани боис бўшатганлар. Бу эса, волийлар халифа олдида жавобгар бўлганларидек, Уммат мажлиси олдида ҳам – чунки мажлис ҳамма вилоятларнинг вакили ҳисобланади – вилоят аҳолиси олдида ҳам жавобгар эканлигига далолат қилади. Аммо муовинларга келсак, Расулуллоҳ ﷺнинг муовинлари Абу Бакр ва Умарлар бўлиб, бутун ҳаётлари давомида уларни бўшатмадилар. Улардан бошқа муовин ҳам тайинламадилар. Расулуллоҳ ﷺнинг ўзлари иккала муовинни тайин қилдилар, аммо бўшатмадилар. Лекин муовин халифадан ҳокимиятни қабул қилиб оладиган шахс бўлганлиги учун у халифанинг ўринбосар-вакили ўрнида бўлиб, халифа вакилга ўхшаб муовинни ҳам бўшатишга ҳақлидир. Чунки вакил қилувчи одам ўзининг вакилини бўшатиш ҳуқуқига эгадир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

08.02.2021й