ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Тўртинчи: Волийлар

(2)

Олдинги асрларда волийлик икки қисмга, намоз волийлиги ва хирож волийлигига бўлинган. Шунинг учун тарих китобларида икки хил ибора, намозга амирлик ҳамда намоз ва хирожга амирлик, деган иборалар учрайди. Яъни амир ё намоз ва хирожга амирлик қилган ёки намознинг ўзига ва ё хирожнинг ўзига амирлик қилган. Намозга волийлик ёки амирлик қилиш одамларнинг намозларига имомлик қилиб бериш маъносинигина англатмайди. Унинг маъноси молиядан бошқа ҳамма ишларни бошқаришдир. Намоз сўзи мол йиғишдан бошқа ҳамма бошқарув ишларини англатган. Агар волий ҳам намоз ва ҳам хирожга волийлик қилса, унинг волийлиги умумий, яъни чекланмаган волийлик ҳисобланган. Агар намоз ёки хирожнинг ўзигагина волийлик қилса, унинг волийлиги хусусий, яъни чекланган волийлик бўлган. Бу ишлар халифанинг раъйига қараб бўлади. У волийни хирожнинг ўзи билан хослаши ҳам, қозиликнинг ўзи билан чеклаши ҳам, молия, қозилик ва қўшиндан бошқа ишлар билан хослаши ҳам мумкин. Давлат ёки вилоят идораси учун қайси йўлни маъқул кўрса, ўшани қилаверади. Чунки шариат волий учун муайян вазифа белгиламаган. Ҳокимиятга доир ҳамма ишлар унинг қўлида бўлиши шарт эмас. Фақат волий ёки амирнинг иши ҳукумат ва салтанат эканлиги, унинг ўзи халифадан ноиб эканлиги белгиланган, холос. Пайғамбар ﷺ шундай қилганлар. У зот волийни чеклаш ёки чекламасликни халифанинг ихтиёрига қўйиб берганлар. Бу ҳолатни Пайғамбар ﷺнинг ишларида кўрамиз. У зот умумий, яъни чекланмаган волий этиб ҳам, хусусий, яъни чекланган волий этиб ҳам тайинлаганлар. Амр ибн Ҳазмни Яманга умумий волий этиб, Али ибн Абу Толибни эса, фақат қозиликка волий этиб тайинлаганлар. Ибн Ҳишомнинг сийратида келишича, Пайғамбар ﷺ Фарва ибн Мусайкни Мурод, Забид ва Мазҳаж қабилаларига волий қилиб, у билан бирга Холид ибн Саид ибн Осни закотга волий қилиб жўнатганлар. Яна ворид бўлишича, Пайғамбар ﷺ Зиёд ибн Лабид Ансорийни Ҳазрамавтга ҳам, унинг закотларига ҳам волий этиб юборганлар. Али ибн Абу Толибни Нажронга закот ва жизяларни йиғиб келишга жўнатганлар. Яна уни Яманга қози қилиб юборганлар. (Ҳоким шундай деган). «Истийоб»да келишича, Пайғамбар ﷺ Муоз ибн Жабални Жанадга одамларга Қуръон ва Ислом шариатини ўргатиш, уларга қозилик қилиш учун юбориб, Ямандаги омиллардан закот йиғишни ҳам унга топширганлар.

Гарчи халифа волийнинг ваколатларини чеклаш ёки чекламаслик ҳуқуқига эга бўлса-да, яъни уни умумий ёки хусусий волий этиб тайинлай олса-да, Аббосий халифалар даврига келиб, давлат заифлашди ва умумий волийлик вилоятларнинг мустақил бўлиб олишига имконият яратиб берди. Вазият шу даражага етдики, халифанинг унинг номига дуо қилиш ва унинг номи билан танга зарб қилишдан бошқа ҳукмронлиги қолмади. Хуллас, умумий волийликни бериш Ислом давлатига зарар келтирди.

Волийнинг умумий ёки хусусий бўлиши жоизлиги ҳамда умумий волийликнинг давлат учун зарарли ва хатарли бўлиши мумкинлигидан келиб чиқиб, биз воқени ўрганиб чиқиш натижаси волийнинг халифадан мустақил бўлиш борасидаги тақвоси заифлашганини кўрсатган пайтда уни хусусий қилиш, яъни қўшин, қозилик ва молиядан бошқа ишлар билан чеклашни табанний қиламиз. Бу уч иш эса, Халифалик давлатининг бошқа жиҳозлари каби волийдан мустақил тарзда бевосита халифага бўйсунади.

Волий бир вилоятдан бошқа вилоятга кўчирилмайди. Бир вилоят волийлигидан бўшатилиб, бошқа вилоят волийлигига тайинланади. Негаки, Пайғамбар ﷺ волийларни бўшатганлар, холос. У зотнинг волийни бир жойдан бошқа жойга кўчирганлари хусусида ҳеч қандай ривоят йўқ. Шу билан бирга волийлик очиқ лафз билан тузиладиган битимдир. Иқлим ёки шаҳарга волийлик битимида волийлик қилинадиган жой аниқ кўрсатиб берилади ва халифа томонидан бўшатилгунига қадар волийнинг ўша ҳудудда ҳукм юритиш ваколати сақланиб туради. То ишдан олингунига қадар волий ҳисобланаверади. Шунинг учун бошқа жойга кўчирилса, шу кўчириш сабабли олдинги жойидан бўшатилган ва кўчирилган жойига волий этиб тайинланган бўлмайди. Чунки уни ишдан олиш учун ишдан олингани ҳақида очиқ гапирилиши лозим. Бошқа жойга тайинланиши ҳам тайинланганлиги ҳақида очиқ айтилишини тақозо қилади. Шундан келиб чиқиб айтамизки, волий бир жойдан бошқа жойга кўчирилмайди. Балки у бир жойдан бўшатилиб, бошқа жойга тайин қилинади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

25.06.2021й