Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар
بسم الله الرحمن الرحيم
Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар
(6-қисм)
Тўртинчи баҳс: Умумий мулк ва коммунал хизматлар
Бу ерда Халифалик давлати бошқарадиган, тартибга соладиган ва назорат қиладиган айрим хизматлар мавжуд. Халифалик давлати бу хизматларга рухсат (лицензия) ва имтиёзни бекор қилиш ҳуқуқини ўзида сақлайди. Зўравон ҳокимлар бу имтиёзларни Ғарб ширкатлари ва хусусий секторга бериб қўйиши натижасида улар бу борада хоҳлаганича иш юритишди, бойликларни совуришди ва фуқароларга зарар етказишди. Бу хизматлар турига нефть ва бошқа қазилма бойликларини қазиб олиш ва сотиш хизматлари, алоқа, энергия, транспорт ва иқтисод ишларига алоқадор илмий тадқиқот хизматлари киради.
Биринчи: Қазилма бойликларини қазиб олиш ва тақсимлаш Конлар хусусий мулк бўлган ерларда, умумий мулк бўлган ерларда ва байтулмол мулки бўлган ерларда бўлиши мумкин. Агар кон байтулмолга қарашли ерда бўлса, у байтулмолники, умумий мулкка қарашли ерда бўлса, барча одамларники бўлади. Агар у хусусий ерда бўлса, Моликий мазҳабига кўра, конлар умумий мулк ҳисобланади. Унга эгалик қилиш хусусий ерга эгалик қилиш каби эмас. Чунки у машаққат ва қийинчиликсиз қўлга киритиладиган ўлжаларга ўхшайди. Шунинг учун ер қаридаги конлар ер эгаларининг мулки ҳисобланмайди, ерга эгалик қилиш орқали уларга эгалик қила олмайдилар.
Шайх Абу Заҳра бугунги асримизда Моликийлар фикрини олишни рожиҳ санаган (Муҳаммад Абу Заҳра Ижтимоий кафолат китоби, 38 бет). Муҳаммад Боқир Садр ҳам шу йўлни танлаган (Муҳаммад Боқир Садр, Бизнинг иқтисод китоби, 507-508 бетлар). Бу киши бизнинг асримиздаги «ўн икки имом» уламоларидан. Айниқса ривожланган замонавий техник қуроллар орқали уларни излаш, топиш ва қазиб олишда инсон имкониятлари янада ортди.
Бу конлар барча одамларнинг мулкидир, Ислом уларни бирор кишига хос деб ҳисобламайди ва хос шахсларга мулк қилиб бермайди. Чунки улар умумий мулк доирасига киради ва ушбу асосга бўйсунади. Ислом шахсларга бу қазилма бойликларидан эҳтиёжига яраша олишларига рухсат беради. Аммо уларни эгаллаб олиш ва хусусийлаштиришга рухсат бермайди.
Шу асосга кўра, давлат ёки имом – ушбу бойликларнинг эгаси бўлган одамларнинг бошлиғи сифатида – бу конларни ишлатиши, уларни қазиб олиш учун шарт ва шароитларни яратиши ва уларнинг маҳсулотларини одамлар хизматига қўйиши лозим. (Муҳаммад Боқир Садр Бизнинг иқтисод китоби, 496 бет). Халифалик давлати қазилма бойликларини қазиб олиш, маблағ ва техника билан таъминлаш, уни сотиб олувчи давлатлар билан алоқа ўрнатиш, қидириш, қазиб олиш, ташиш, сотиш ва баҳо белгилаш борасида шахслардан кўра имконияти юқори бўлади.
Ширкатлар ва шахслар эса, кўпинча бундай оғир вазифаларни қила олмайди. Шунингдек ишларни ташкиллаштиришда фойда орттириш ва очкўзлик устун туради. Бу бойликлар иш бошлиғи елкасидаги омонатдир, унда бепарволик қилиш жоиз эмас, шариат бундан қайтарган. Уммат унда бепарволик қилгани учун уни ҳисоб-китоб қилади.
(Ал-Ваъй журналининг 375-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)
Давоми бор
