Халифалик Давлатида моллар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

БАЙТУЛМОЛ

Байтулмол бу, давлатга келадиган ёки давлатдан чиқадиган мусулмонлар ҳақли бўлган барча молларга ихтисослашган идорадир. Мусулмонлар шаръий аҳкомга мувофиқ ҳақли бўлган ва гарчи ўрни тайин бўлса ҳам, эгасининг шахси тайин бўлмаган молларнинг ҳаммаси  ер, бино, кон, пул ёки мато бўладими, хуллас, қийматга эга мулкнинг барчаси, байтулмол ҳимоясига киргизилган ёки киргизилмаганидан қатъий назар, мусулмонлар байтулмолининг ҳаққидир. Унинг ҳақдорига ва эгасига ёки мусулмонларнинг манфаатларига, уларнинг ишларини бошқариш йўлида ёки даъватни ёйиш учун сарфлаш вожиб бўлган барча моллар, сарфланиш ёки сарфланмаслигидан қатъий назар, байтулмол зиммасидаги ҳақдир. Демак, байтулмол бу маънода идора демакдир.

Бундан ташқари, байтулмол сўзи давлат киримларидан бўлган моллар сақланадиган ва сарфланадиган макон маъносида ҳам ишлатилади. Идора маъносидаги байтулмолни дастлаб барпо қилиш Бадр жангги тугаб, ўлжалар хусусида талашиб-тортишилганда, Бадр ҳақида Аллоҳ таолонинг мана бу ояти тушгандан кейин содир бўлди:

يَسْأَلُونَكَ عَنْ الْأَنْفَالِ قُلْ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ "

– “(Эй, Муҳаммад), сиздан ўлжалар ҳақида сўрайдилар. Айтинг: “Ўлжалар Аллоҳ ва пайғамбарникидир. Бас, Аллоҳдан Қўрқингиз ва ўз ораларингизни ислоҳ қилингиз. Агар мўмин бўлсангизлар Аллоҳ ва унинг Расулига итоат қилингиз”.    (Анфол:1)

Саъийд ибн Жубайрдан ривоят қилинган ҳадисда Саъийд айтадиларки: «Мен Ибн Аббосга Анфол сураси қачон нозил бўлган?  дедим, у: «Бадр урушида», деди». Бадр ўлжалари Абдуллоҳ ибн Жаҳш сарийяси қўлга киритган дастлабки мол бўлиб, Аллоҳ уни тақсимлаш ҳукмини баён қилиб, бу молни мусулмонларнинг ҳаққи қилди ва Расул ﷺга мусулмонларнинг манфаати йўлида тасарруф қилиш ҳуқуқини берди. Демак, бу ўлжалар (мусулмонларнинг иш бошилари мусулмонларнинг манфаатларини рўёбга чиқариш ниятида тасарруф қиладилар) байтулмолга оид бўлди.

Қўлга киритилган моллар сақланадиган ва сарф-харажатлар олинадиган макон (яъни давлат хазинаси) маъносидаги байтулмолга келсак, Расулуллоҳ ﷺ замонларида у учун муайян жой ажратилмаган. Чунки келаётган моллар ҳали кўп эмас эди. Мусулмонларга  тарқатиладиган улушлар ва мусулмонларнинг ишларини   бошқаришга сарфланадиган харажатлардан бирор нарса ортиб қолмасди, Расулуллоҳ ﷺ ўлжа ва хумсларни (тақсимланаётган ўлжанинг бешдан бир қисми) жанг тугагандан кейин тақсимлар, молларни тақсимлаш ва ўз ўрнига сарфлашни кечиктирмас эдилар. Ханзала ибн Сайфий Расул ﷺнинг (у киши Расулуллоҳ ﷺнинг  котиблари   бўлган): “Ҳар бир нарсани учинчи куни мендан ажралмасдан ёдимга солгин”, – деганларини ривоят қилганлар ва яна: “Қачон мол ёки таом уч кун туриб қолса, Расулуллоҳ ﷺнинг ёдларига солар эдим. Расулуллоҳ ﷺ бу моллардан бирор нарса ҳузурларида қолган ҳолда кечани ўтказмас эдилар”, – деб ривоят қилганлар. Кўпинча Расулуллоҳ ﷺ молларни келган куниёқ тақсим қилар эдилар. Ҳасан ибн Муҳаммаддан ривоят қилинган ҳадисда: “Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида мол бўлган ҳолда кундузи ва кечаси ухламас эдилар”, – дейилади. Яъни Расулуллоҳга ﷺ эрталаб мол келса, кун ярим бўлгунча уни тақсимлаб бўлардилар, агар мол кечқурун келса, тонггача қолдирмас эдилар. Шунинг учун ўша пайтда сақлаш жойи ёки қайдлаш дафтарини талаб қиладиган даражада йиғилиб қолган мол бўлмаганди.

Расулуллоҳ ﷺ даврлари шу тарзда ўтди. Абу Бакр р.а. халифа бўлгач, биринчи йили ҳам шу ҳолда давом этди. Унга баъзи минтақалардан мол келса, уни Расулуллоҳ ﷺнинг масжидларига келтирар ва ҳақдорларга тақсимлардилар. Абу Бакр тақсимлаш ишларида Абу Убайда ибн Жарроҳни ўзларига ўринбосар қилиб таъйинлаган эдилар. Абу Убайда бу лавозимни эгаллагач, Абу Бакрга: “Мен молни тақсимлашда кафилман”, – деганди. Абу Бакр халифаликнинг иккинчи йили Байтулмолга асос солди. У ўз ҳовлисидан Мадинага келган моллар қўйиладиган макон ажратди. Бу ердаги барча нарсаларни мусулмонлар манфаатлари йўлида сарфлар эди. Абу Бакр р.а. вафот этиб, Умар р.а. халифа бўлгач ишончли кишиларни тўплаб, Абу Бакрнинг ҳовлисига кириб, байтулмолни очди ва у ерда қопдан тушиб колган битта динордан бошқа нарса топмади. Умар р.а. замонларида фатҳлар ошиб, мусулмонлар Кисро ва Қайсар ерларини фатҳ  қилгач, моллар кўпайиб, Мадинага катта миқдорда кела бошлади. Умар бу моллар учун бир уйни ажратиб, уларнинг рўйхатини тузди ва девон котибларини таъйинлади. Бу девондан бериладиган молларни белгилади ҳамда ундаги маблағ ҳисобига қўшин  жамлади. Умар гоҳида келган ўлжаларнинг хумсларини масжидга қўярди ва уни кечиктирмасдан тақсимларди. Ибн Аббосдан ривоят қилинган ҳадисда Ибн Аббос айтадики: “Умар ибн Хаттоб мени чақирди, бориб унинг олдида тиллалар сомондек сочилиб ётган бўйрани кўрдим. Умар ибн Хаттоб: “Бу ёққа кел, буни  қавмингга тақсим қил. Буни Пайғамбар ﷺга, Абу Бакрга бермай, менга берганида Аллоҳ яхшиликни хоҳладими ёки ёмонликни? Аллоҳ билади”, – деди. Абдураҳмон ибн Авфдан ривоят қилинган ҳадисда айтадики: “Умар р.а. куннинг ярмида менга одам юборди. Борсам, Умар ибн Хаттоб қўлимдан ушлади ва бир уйга олиб кирди. Шунда мен уйилиб ётган қопчаларни кўрдим, Умар ибн ал-Хаттоб: Мана шу ерда Хаттобнинг оиласи Аллоҳга хор бўлди. Агар биз Аллоҳга азиз бўлганимизда эди, бу қопчалар мендан олдинги икки соҳибимга насиб бўларди. Икки соҳибим мен учун бу нарсада унга эргашадиган ишни бажаришарди, деди. Абдураҳмон айтадиларки: Мен Умарга келган нарсаларни кўрганимда, эй амирул-мўминин, биз билан ўтиринг, фикрлаб кўрамиз, дедим. Сўнгра биз ўтирдик ва Мадина аҳолисини, камбағаллиги сабабли Аллоҳнинг йўлида жиҳодга чиқолмаганларни, Расулуллоҳ ﷺнинг аёлларини ва булардан бошқаларни ёзиб чиқдик”, деди.

Мол жамланадиган, девонлар сақланадиган, совғалар чиқариладиган ва моллар ўз ҳақдорига бериладиган барқарор байтулмол мана шу тарзда барпо бўлди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

26.02.2022й