بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Инсон ҳукмронлик қиладиган доирадаги ва унга ҳукмрон бўлган доирадаги амаллар

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Қазо ва қадар масаласи нозик масалалардан бўлиб бу мавзуни яхши тушуниб олиш натижасида инсонлар ўз амалларини тўғри тартиблаштиришга жиддий эътибор қаратадилар. Аввалги мавзуда айтиб ўтдикки бу борада бахс қилинишидан аввал бу бахсга тўғри асос танлаб олиниши керак. Демак, қазо ва қадар мавзусидаги бахсга савоб ва гуноҳ, инсоннинг қандай амалларда жавобгар бўлишию қандай амаллар учун жавобгар бўлмаслиги, жазо ёки мукофот кабиларни асос қилиб танлаш мақсадга мувофиқдир. Токи бундай асосда қилинган қазо ва қадар борасидаги бахс оқибатида инсонларнинг амаллар ҳақидаги тушунчаси тузатилсин ва самарали бўлсин.

Инсонларнинг яшаш тарзига назар солиб, ундаги амалларни ўрганиб чиқадиган бўлсак инсонлар икки доира ичида ҳаёт кечиришлари аён бўлади. Биринчи доира: Инсон ҳукмронлик қиладиган доира. Иккинчи доира: инсоннинг устидан ҳукмронлик қиладиган доира. Биз мана шу доираларнинг воқелигини очишга ҳаракат қиламиз.

Инсон ҳукмрон бўлган доирадаги амаллар: Бу доирада инсон барча ишларни ўз иҳтиёри билан амалга оширади ёки ўз иҳтиёри билан амалларни тарк қилади. Яъни бу доирадаги амаллар борасида инсоннинг иҳтиёри ҳукмронлик қилади. Истаган амалини бажаришга иҳтиёр қилади ва истаган амални тарк қилишга иҳтиёрли бўлади. Шундай экан, бу доирадаги амаллар борасида инсон жавобгар хисобланади. Айнан шу доирадаги қилинган амаллар устида хисоб китоб қилинади ва ундаги амалларига кўра мукофот ёки жазога лойиқ кўрилади.

Бу доирадаги амалларга мисол: Иймон келтириш, Аллоҳнинг шариати бўйича яшаш ёки уни тарк қилиш, ақлий салоҳиятини, жисмоний қувватини ишлатиш, молу давлатини сарф қилиш ва ҳакозолар

Инсонларнинг устидан ҳукмрон бўлган доирадаги амаллар: Бу доирада инсонлар хеч қандай иҳтиёрга эга эмас. Ва уларнинг иҳтиёрлари бу доирадаги амалларга хеч қандай таъсир кўрсата олмайди. Яъни бу амалларнинг содир бўлиши ёки бўлмаслиги инсоннинг иҳтиёрига боғлиқ бўлмай, аксинча бу амаллар инсон устида шундай содир бўладики инсонлар бу амалларни на ўзгартира олади ва на тўхтата олади. Демак, бу доира бўйича хулоса қиладиган бўлсак инсонлар бу доирадаги амаллар учун жавобгар бўлмайдилар. Инсонлар бу доирадаги амаллардан сўралмайдилар.

Бу доирага тааллуқли бўлган амалларга мисол: Туғилиш, ўлиш, ризқнинг кўп ёки озлиги, фарзандли бўлиш, унинг ўғил ёки қиз бўлиши, табиий ходисалар ва касалликка чалиниш ва ҳакозолар.

Бу доиралар борасида кўпроқ фикрлаш ва уларнинг воқелигини тиниқроқ англаб олиш лозим. Бундай мавзуда изланиш натижасида инсон ўзининг қандай амаллар юзасидан жавобгар бўлиши, Аллоҳ Таъолонинг Оҳиратида хисоб бериши, мукофот ёки жазога лойиқ бўлиши ва қандай амаллар устида жавобгар бўлмаслиги ҳамда шу амаллар учун хисоб китоб қилинмаслиги ҳақида тўғри тушунчаларга эга бўлади. Шунинг учун яна қайта айтамиз бу мавзуда аввало тўғри асосни белгилаб олиниши ва ундан олинадиган фикр ва тушунчаларга диққат билан эътибор қаратилиши лозим.

Инсоннинг амаллари унинг яшаш тарзини ифодалар экан амалларга бўлган эътибор ва уларни тўғри йўналтирилиши яшаш тарзининг тўғри шаклланишига сабаб бўлади. Амаллар эса тўғри тушунчалар асосида тузатилиши зарур. Ниятимиз, қазо ва қадар борасида ва унга тааллуқли бўлган юқорида воқелигини очиб беришга ҳаракат қилганимиз икки доира ҳақидаги тўғри тушунчалар инсонларни тўғри амаллар қилишига ҳамда натижада нотўғри яшаш тарзларини тўғри йўналишда ўзгартириш томон ҳаракат қилишларига туртки бўлсин, ин ша Аллоҳ!

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

01.12.2016й.