ИСЛОМИЙ ДАЪВАТНИ ЁЙИШ
بسم الله الرحمن الرحيم
ИСЛОМИЙ ДАЪВАТНИ ЁЙИШ
ВАЗИФАЛАР ВА СИФАТЛАР
(9-бўлак)
Оятларни гапирувчи, махлуқотни яратган Аллоҳнинг борлигига ишонмоқ учун бу оят-мўъжизаларга қандай ёндашмоқ лозим?
Буюк ҳикмат соҳиби Аллоҳ Қуръон оятлари ҳақида фикрлашга чақирганда «тадаббур» сўзини, борлиқ оятлари ҳақида фикрлашга чақирганда эса, «тафаккур» сўзини қўллади. Нима учун? Иккисининг бир-биридан фарқи нимада? Аллоҳ Азза ва Жалла марҳамат қилади:
أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيراً
– “Қуръонни тадаббур қилмайдиларми?! У Аллоҳдан бошқа биров томонидан бўлганида эди, унда кўп қарама-қаршиликлар топар эдилар-ку?!”. (Нисо:82)
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا
– “Қуръонни тадаббур қилмайдиларми?! Ёки дилларда қулфлар борми?!”. (Муҳаммад:24)
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءهُم مَّا لَمْ يَأْتِ آبَاءهُمُ الْأَوَّلِينَ
– “Ахир бу Сўзни – Қуръонни тадаббур қилмайдиларми ёки уларга аввал ўтган ота-боболарига келмаган нарса келдими?!” (Мўминун:68)
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ
– “У – биз сизга унинг оятларини тадаббур қилишлари ва ақл эгалари эслатма-ибрат олишлари учун нозил қилган муборак китобдир”. (Сод:29)
Ҳикмат соҳиби Аллоҳ Қуръон оятлари ҳақида фикрлашга чақирганда бошқа сўзларга мурожаат этмай «тадаббур» сўзини ишлатди.
Ҳақ Субҳонаҳу борлиқ оятлари ҳақида фикрлашга чақирганда қайси сўзга мурожаат этди? Билгувчи Аллоҳ сураи «Бақара»да марҳамат қилади:
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاء فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
– “Сизлардан бирортангиз тагларидан анҳорлар оқиб тургувчи, хурмою—узумлари бор, ҳар турли меваларга тўла боғи бўлиб, кексайиб, нимжон болалари билан қолган чоғида ўша боғни ўтли бўрон уриб ёниб битишини истадими? Аллоҳ сизларга “тафаккур” этишингиз учун оятларни шундай баён қилади”. (2:266)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ + الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
– “Осмонлар ва ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиб туришида ақл эгалари учун оятлар борлиги шубҳасиздир. Улар турганда ҳам, ўтирганда ҳам, ётганда ҳам Аллоҳни эслайдилар ва осмонлар ва ернинг яралишида тафаккур қилиб (дейдилар): “Ё раб. Бу борлиқни бекордан яратганинг йўқ! Сен (беҳуда иш қилиш айбидан) поксан. Бизни жаҳаннам азобидан асрагил!””. (Оли Имрон:190-191)
إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّىَ إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
– “Дарҳақиқат, бу ҳаёти-дунёнинг мисоли худди Биз осмондан ёғдирган бир сувга ўхшайди, бас, одамзод ва ҳайвонот ейдиган нарсалардан иборат бўлган ер набототи у билан аралашиб, ҳатто ер чирой олиб, ясан-тусан қилганида ва Ернинг аҳли унинг устида кучли-қудратлимиз, деб ўйлай бошлаганида, Ерга кечаси ё кундузи Бизнинг фармонимиз келиб, Биз уни гўё куни кеча обод бўлмагандай, вайронага айлантириб қўюрмиз. Тафаккур қила оладиган қавм учун оятларни мана шундай муфассал баён қилурмиз”. (Юнус:24)
وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
– “У Ерни ёйиқ ҳолда яратиб, унда тоғлар ва дарёлар пайдо этган Зотдир. У ердаги ҳар меваларни иккитадан жуфт—жуфт (яъни эркак—урғочи) қилиб яратди. У кечани кундуз устига ёяр (яъни кеча-кундуз ҳам бир-бирларининг жуфтларидир). Албатта, бу (мисоллар)да тафаккур этувчи қавм учун оят-ибратлар мавжуд”. (Раъд:3)
هُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء لَّكُم مِّنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ + يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
– “У осмондан сизларга ичимлик ҳам бўладиган сувни ёғдирган Зотдир. Сизлар (ҳайвонларингизни) боқадиган дов-дарахтлар, (ўт-ўланлар) ҳам ўша сувдан (ичар). У Зот сизлар учун ўша (сув) ёрдамида (турли) экинларни, зайтун, хурмо, узум ва барча меваларни ундириб-ўстирур. Албатта, бунда тафаккур қилувчи қавм учун оят бор”. (Нахл:10-11)
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
– “Унинг оятларидан бири – у сизлар учун ўзларингдан улар билан хотиржам бўлишларинг учун жуфтлар яратиб, ораларингда дўстлик ва меҳр-муҳаббат пайдо этди. Албатта, бунда тафаккур қилувчи қавм учун оятлар мавжуд”. (Рум:21)
