Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Тўғри ишнинг баёни
Иккинчиси: амалларни иймон асосига қуриш
Амалдан олдинги фикр муқаррар равишда дунёқарашдан келиб чиқади. Шунинг учун мусулмон киши маълум бир вазифани бажаришга киришаётганда ёки маълум бир нарсадан воз кечганда, бу амалдан Аллоҳ рози бўлади ёки бу ишдан Аллоҳ ғазабланади деган эътиқод асосида қилиши керак. Мусулмон киши бирор ишни Аллоҳ унга буюргани учун қилади ёки Аллоҳ уни ҳаром қилгани учун қилмайди. Иймонга асосланган амаллар деган сўзларнинг маъноси шундай тушунилади. Чунки мусулмон киши бирор амални бажараётганда Аллоҳнинг Ўзи унга буюрганини англайди. У бу буйруқни янада катта иштиёқ ва истак билан амалга оширади. Бу модданинг руҳ билан қоришишидир, чунки инсоннинг амали модда бўлса, бу амалнинг ва инсоннинг Аллоҳ билан алоқасини англаш руҳдир.
Қуръони Kaрим кўп оятларда солиҳ амални иймон билан боғлайди. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ ٢ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِ ٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِ ٱلصَّبۡرِ
“Барча инсон зиён-бахтсизликдадир. Фақат иймон келтирган ва яхши амаллар қилган, бир-бирларига Ҳақ (йўли)ни тавсия этган ва бир-бирларига (мана шу Ҳақ йўлида) сабр-тоқат қилишни тавсия этган зотларгина (нажот топгувчидирлар)”. (Аср: 2-3)
وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ
“Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва яхши амаллар қилган зотларга”… (Нур: 55)
إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلٗا صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَئَِّاتِهِمۡ حَسَنَٰتٖۗ
“Магар ким тавба қилса ва иймон келтириб яхши амаллар қилса, бас Аллоҳ ана ўшаларнинг ёмонлик-гуноҳларини яхшилик-савобларга айлантириб қўюр. Аллоҳ мағфиратли, меҳрибон бўлган Зотдир”. (Фурқон: 70)
Агар мусулмон бирор амални содир этаётганда уни Аллоҳга бўлган иймон билан боғлаган бўлса, амални бажариш руҳий муҳитда, иймон муҳитида амалга ошади. Мусулмон киши ўзини Яратувчи томонидан яратилганини ва амаллари Аллоҳнинг буйруқларига мувофиқ эканини англаган ҳолда бирор амални бажарса, бу уни бахтиёр қилади. Бу туйғулар ҳам иймон муҳити, ҳам Аллоҳ Таолонинг розилигига эришишликдир.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ خَيۡرُ ٱلۡبَرِيَّةِ ٧ جَزَآؤُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ رَبَّهُ ۥ
“Албатта иймон келтирган ва яхши амаллар қилган зотлар — ана ўшалар яралмиш жонзотларнинг энг яхшисидирлар. Парвардигорлари ҳузуридаги уларнинг жазо-мукофотлари – остидан дарёлар оқиб турадиган мангу жаннатлардир. Улар ўша жойда абадул-абад қолгувчидирлар. Аллоҳ улардан рози бўлди, улар хам (Аллоҳдан) рози бўлдилар. Бу (мукофот) Парвардигоридан қўрққан киши учундир”. (Баййина: 7-8)
ٱلَّذِي يُؤۡتِي مَالَهُ ۥ يَتَزَكَّىٰ ١٨ وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ ۥ مِن نِّعۡمَةٖ تُجۡزَىٰٓ ١٩ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِ ٱلۡأَعۡلَىٰ ٢٠ وَلَسَوۡفَ يَرۡضَىٰ
“Ўзи поқдомон бўлиб, мол-давлатини (яхшилик йўлида) сарф қиладиган, У (тақводор зот) ҳузурида — зиммасида бирон кимсага қайтариладиган неъмат йўқдир. У фақат энг олий зот бўлмиш Парвардигорининг юзини — ризолигини истаб (мол-давлатини сарф қилур). Ва яқинда (Парвардигори унга ато этадиган мукофот — жаннат неъматларидан) рози бўлур”. (Лайл: 18-21)
Мусулмон кишининг амалларини бажаришдаги энг буюк интилиши Аллоҳ таолонинг рози бўлишидир.
Фикр иймон билан боғлиқ бўлса, бу фикр мусулмонда тушунчани ҳосил қилади. Айниқса, бу фикр ишора қилаётган воқеълик ҳис қилинмайдиган воқеълик бўлса, масалан, Жаннат, фаришталар каби. Қуръон – бу ростгўйликда қатъий бўлган Аллоҳ Таолонинг сўзлари, биз бунга иймон келтирамиз. Қуръон бизга Жаннат, Дўзах, фаришталар, жинлар борлигидан хабар беради. Ушбу билдириш натижасида бу фикрларнинг маъноси мусулмоннинг онгида тасаввур қилинган воқеъликка айланди. Шунинг учун мусулмоннинг фикрлари унинг хулқ-атворига, ҳатти-ҳаракатига таъсир қилувчи тушунчаларга айланди.
Бир амалнинг иймон билан боғланиши, ана шу амални бажарилиши учун асос бўлган фикрни тушунчага айлантиради.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
