Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Идрок (давоми)
Хўш, идрок қилиш ёки тушуниш қандай содир бўлади?
Бунга — ақлий фикрлаш жараёни дейилади. Инсон эшитганда, кўрганда, бадан билан ҳис қилганда, товушни эшитганда ёки таъм сезганда — бу сезгилар нервлар орқали мияга олиб кирилади. Ва агар бу ерда воқеълик ҳақида собиқ маълумотлар мавжуд бўлса, мия уни тушуниш ва ҳукм чиқариш учун ҳис қилинган объект билан таққослайди. Агар биз инглиз тили ҳақида илгари мавжуд бўлган маълумотни ва инглиз тилидаги матнни ҳавола этсак, унда кўриш аъзоси воқеъликни ҳис қилиб, уни мияга узатади ва кейин инглиз тили ҳақидаги собиқ маълумот билан ҳиссиёт орқали узатилган воқеълик, яъни матн билан боғланиш пайдо бўлади ва одам уни ўқиб, тушунишга ҳаракат қилади. Бироқ, бу инглиз тилидаги жумлани бу тил ҳақида маълумотга эга бўлмаган одамга берадиган бўлсак, у бу гапни ўқиши учун кўзи билан ҳис қилишлик етмайди, уни ўқий олмайди ёки тушуна олмайди, чунки у бу воқеълик ҳақида тушуниши ва ҳукм чиқариши учун зарур маълумотга эга эмас.
Бу воқеъликнинг такрор ҳис эттириш ҳиссиёт бўлиб қолаверади, улар ҳеч қандай натижа бермайди ва ҳеч қандай фикрни шакллантирмайди.
Фикрлаш ҳис қилинган воқеъликнинг мавжудлиги билан ҳам, мавжудсизлигисиз ҳам воқеъликни фикрларда гавдалантириш орқали ҳам юзага келиши мумкин. Масалан, газетада бирор янгиликни ўқиган одам хабардаги одамни аввал кўрганини эслаб, аввалги маълумотлардан фойдаланиб, уни онгида тасаввур қилиши ва ёнидагиларга "бу одам сахий эди" деб баҳо бериши мумкин. Ҳолбуки уни ҳис-туйғулари билан ҳис қилмади, уни тасаввурида гавдалантирди ва унинг сахийлиги ҳақида фикр билдирди.
Самолётнинг товушини эшитган одам товушига қараб самолётнинг ҳарбийми ёки фуқаролик эканлигини айтиб бериши мумкин.
Бинобарин, воқеъликни ҳис қилиш кўриш ёки бошқа сезги аъзолари орқали тўғридан-тўғри ҳис қилиниши мумкин ёки у товуш ёки тасвир каби воқеълик билан боғлиқ бўлган нарсани ҳис қилиш орқали бўлиши ёки сиёсий тафаккурда жуда кўп ишлатиладиган ҳиссиётлар хотираси орқали бўлиши мумкин. Сиёсий таҳлилчи воқеъликни янгиликлар орқали тасаввур қилиши, сиёсий фикр билдириши ва сезги аъзолари билан бевосита ҳис этмайдиган муайян воқеъликка нисбатан ҳукм чиқариши мумкин.
Кўпчилик буни тушунмайди ва уларга собиқ маълумотлар синов ва тажрибалар орқали инсонда пайдо бўладиганга ўхшаб кўринади. Ҳайвонлар устида тажрибалар олиб борилди ва тажрибалар натижаси биринчи одам билан таққосланди. Тажриба ит, маймун, сичқон каби турли ҳайвонларда ўтказилган. Ҳар доим ҳайвонга овқат беришдан олдин сигнал берилган… кейин яна сигнал берилган, бу сафар ҳеч қандай озиқ-овқат берилмади ва итдан сўлак ажралиб чиқишни бошлаган. Ит тажриба давомида олган маълумотларидан фойдаланиб, овқат берилади деган қарор қабул қилади, деган хулоса қилинган. Улар, шунингдек, ҳайвонлар заҳарли ўт емаслигини, унга яқинлашмай четланаётганини пайқашади ва тажрибалар воқеъликни тушунтириб берадиган маълумотни шакллантиради, унинг натижасида ҳайвон нарсаларнинг воқеълигини тушуниб идрок қилиши мумкин деган хулоса чиқаришди.
Аслида бу ҳайвонларда содир бўлган нарса ғаризавий туйғудир. Ейиладиган ва ейилмайдиган нарсаларга келсак, бу уларнинг олдинги ҳиссиётларни хотирлаши натижасидир. Бу нарса узвий эҳтиёж ёки ғаризаларни қондириши, натижада ҳайвон бирор нарсани олиб, бирор нарсадан бош тортиши аввалги ҳиссиётларини хотирлай олишлиги мавжудлигидан.
Бу ғаризавий идрок қилишлик Олий Аллоҳ томонидан наслни сақлаб қолиш ва давом эттириш учун уларнинг табиатига жойлаштирилган хусусиятдир.
Тажриба устидаги ит эса сигнални эшитгач, унга очликни қондирилиши ҳақида туйғулари қайтади, чунки сигнал унинг очлигини қондирадиган овқатнинг ажралмас бир қисмига айланган эди. Ва ит аввалги ҳис-туйғуларини уни тўйдирадиган нарса билан боғлайди ва сигнални овқатнинг ҳиди ва туридан фарқлай олмай қолади.
Биз буни тажриба қилинмаган бошқа оч қолган итга сигнал бериб синасак, бу янада аниқ бўлади. У сигнални эшитганида оғзидан сўлак ажралиб чиқмайди, лекин биз унинг очлигини қондирадиган овқатни кўрсатсак ёки унга бир ҳидлатсак, шундагина ундан сўлак ажралиб чиқишни бошлайди. Чунки ҳайвонлар тафаккур қилмайди, улардаги мия боғлай олиш қобилиятига эга эмас. Улар ўз ҳис қилувчи органлари билан миянинг ёрдамида воқеъликни ҳис қиладилар ва бу ҳиссиёт уларда бу нарсанинг уларни қониқтириши ёки қониқтирмаслиги ҳақидаги аввалги ҳисларини янгилайди. Улар ҳис қиладилар, лекин инсон каби идрок қила олмайдилар. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ ۚ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ ۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا
“Ёки сиз уларнинг кўпларига (ҳақ сўзни) тинглай оладилар ё англай оладилар деб ўйлайсизми?! (Ундоқ эмас, зеро) улар ҳеч нарса эмаслар, магар чорва ҳайвонлари кабидирлар. Йўқ, улар янада йўлдан озганроқ кимсалардир!” (Фурқон: 44)
Оят ҳайвонларнинг тушунмаслигини кўрсатади.
Ушбу тажрибаларни ўтказганлар ҳайвонни инсон билан таққослаб хато қилдилар. Инсон миясида мавжуд бўлган боғлаш хусусияти ҳайвонлар миясида мавжуд эмас, шунинг учун ҳайвонлар, шариат айтганидек, ақлсиз жонзотлардир. Кўринадиган ва кўринмайдиган нарсаларни ҳозирги одам билан биринчи одамда таққослаб ҳам хато қилишган. Тўғри таққослаш — одамни одам билан таққослашдир, кўринмайдиган нарсани кўринадиган нарса билан эмас, яъни бугунги кунни билан ўтмиш билан таққослаш хатодир. Чунки суҳбат инсон ҳақида, инсон эса мавжуд ва унинг хусусиятлари ҳам аниқ, яъни инсон собиқ маълумотларсиз ҳукм чиқара олмаслиги ва ҳеч нарсани тушунмаслигини ҳис қилиш мумкин.
Биринчи одам қандай тафаккур қилганини ўргандик, биз ўрганган нарсалардан қандай фойда оламиз?
Биринчи одам ҳозирги одам сингари хусусиятларга эга бўлган десак тўғрироқ бўлади. Ҳозирги одам собиқ маълумотларсиз бирон бир нарса бўйича қарор қабул қила олмас экан, демак, биринчи одам ҳам собиқ маълумотларсиз буни қила олмаган, чунки муқаддас Қуръон бундан бизга хабар беради, Аллоҳ Таоло айтади:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
“Ва У зот Одамга барча нарсаларнинг исмларини ўргатди”. (Бақара: 31)
عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
"У Зот инсонга билмаган нарсаларини ўргатди". (Алақ: 5).
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
