“Катта Евроосиё ҳамкорлиги”: тенглик ниқобидаги мустамлакачилик ташаббуси
“Катта Евроосиё ҳамкорлиги”: тенглик ниқобидаги мустамлакачилик ташаббуси
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
2025 йил 20-21 август кунлари Евроосиё ҳамкорлиги халқаро ташкилоти (МОЕС) Москва шаҳрида анъанавий “Янги давр – янги йўллар” Бутунжаҳон форумини ўтказади. Учрашувнинг асосий мавзуси – Россия президенти томонидан илгари сурилган “Катта Евроосиё ҳамкорлиги” ташаббуси бўлиб, у “Катта Евроосиё ҳамкорлигини ривожлантириш ташаббуслари ва инструментлари” шиори остида ўтказилади.
Россия Ташқи ишлар вазири ўринбосари Александр Панкин мазкур форум кун тартибидаги Катта Евроосиё ҳамкорлиги (КЕҲ) мавзусининг долзарб эканлигини қайд этар экан, қуйидагиларни таъкидлади: “Бугунги кунда халқаро муносабатларнинг кўпқутбли тизимига ўтиш шароитида “етакчи – итоат этувчи” каби ғарбона ўзаро муносабатлар моделлари секин-асталик билан инқирозга юз тутмоқда. Шу билан бирга, Жаҳон кўпчилиги мамлакатлари овози ва иқтисодий қудратини мустаҳкамловчи тенг ҳуқуқли ҳамкорлик механизмларига бўлган эҳтиёж ошиб бормоқда”.
Москвадаги “Янги давр – янги йўллар” форуми расмий реверансли нутқлар билан безатилса-да, Россия “Катта Евроосиё” ғояси орқали халқаро майдондаги позициясини мустаҳкамлаш ва Ғарбнинг яккалаш сиёсатига қарши турувчи муқобил платформа яратишга қаратилган муҳим дипломатик ва сиёсий тадбир ҳисобланади. Шунингдек, Евроосиё ҳудудида, айниқса постсовет маконида ўзининг стратегик таъсир доирасини қайта тиклаш уриниши эканини кўрсатади.
“Катта Евроосиё ҳамкорлиги” ташаббусининг моҳияти кенг қамровли бўлиб, у транспорт йўлакларини ривожлантириш, саноат кооперацияси ва молиявий инструментлар каби бир неча йўналишларни ўз ичига олади. Форум дастурида Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон каби давлатлар вакиллари иштирок этиши кутилаётгани, хусусан, халқаро лизингни ривожлантириш бўйича Кенгаш таркибига Ўзбекистон вакили ҳам киритилиши кўзда тутилгани, Россиянинг Марказий Осиёни бу лойиҳага фаол жалб этишга интилаётганидан далолат беради. Бошқача айтганда, Марказий Осиё ҳукуматларини “кўпқутблилик” лойиҳаси орқали ўз геосиёсий аттракционига тортиш, Евроатлантик маконга очилиш имкониятини чеклаш, БРИКС, ЕОИК, ШОС каби институтлар орқали санкциялар босимидаги Россия учун “геосиёсий буфер зона” яратишни мақсад қилганини билдиради.
МОЕС қошида тузилаётган Халқаро лизингни ривожлантириш бўйича Кенгашнинг асосий мақсадлари қуйидагилардан иборат:
– Ягона қоидалар яратиш: лизинг шартлари, молиялаш усуллари, солиқ ва божхона имтиёзларини уйғунлаштириш.
– Қонунларни яқинлаштириш: ҳар давлатдаги лизинг қонунларини бир хиллаштириш.
– Инфратузилма яратиш: трансчегаравий лизинг компаниялари ва ягона молиявий платформа ташкил этиш.
– Инвестиция жалб қилиш: қишлоқ хўжалиги, транспорт, энергетика, саноат соҳаларига техника лизинги орқали сармоя киритиш.
– Кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш: ускуналарни сотиб олиш ўрнига лизинг орқали ишлатиш имкони.
Бу Кенгаш орқали Россия Евроосиёда иқтисодий ва сиёсий таъсирини кучайтиришни мақсад қилмоқда.
– Россия банклари минтақада лизингни назорат қилиб, иқтисодий таъсирни кучайтиради.
– Россия техникалари (поезд, самолёт, ускуналар)ни лизинг орқали бошқа давлатларга тарқатади.
3. Долларга боғлиқликни камайтириш
– Тўловларни миллий валюталарда ёки МОЕСнинг ички тизимида амалга ошириш орқали.
4. Геосиёсий таъсирни кучайтириш
– Лизинг орқали давлатлар Россияга боғлиқ бўлиб қолади, бу эса сиёсий босим воситасига айланади.
– Хитой лизинг соҳасидаги устунлигини чеклаб, Россия ўз бозорини сақлашга ҳаракат қилади.
Россия сўнгги йилларда дунёни “кўпқутбли” қилиш, “тенг асосда ҳамкорлик” ҳақида баландпарвоз шиорлар кўтармоқда. Гўё Кремл ўзини Ғарбга муқобил, янги цивилизацион марказ сифатида кўрсатмоқчи. “Катта Евроосиё ҳамкорлиги” ҳам ана шу йўлдаги идеологик парда. Аммо бу парда ортидаги ҳақиқатни яшира олмайди: Москва ҳали ҳам Марказий Осиё халқларига нисбатан шовинистик қараши, империявий иддаосидан воз кечмади, балки тобора кучайиб бормоқда. Россия оммавий ахборотида минтақанинг бутун халқлари ҳақоратли штамплар билан тилга олиниши, “Рус тили – цивилизация ўзаги”, “Россиясиз барқарорлик йўқ” деган гаплар эса ҳукмронлик даъвосининг очиқ-ойдин ифодаси. Меҳнат муҳожирларига нисбатан таҳдид, зўравонлик ва камситувчи муносабатлари эса, кунлик ахборот саҳифаларидан тушмай қолди.
Хулоса шуки, ”якка қутблилик” ёки “кўпқутблилик” ғоялари мустамлакачи давлатларнинг заиф мамлакатлар устидан ҳукмронлик қилишга асосланган ташқи сиёсатининг маҳсулидир. Ислом асосида бошқариладиган Рошид Халифалик Давлати ташқи сиёсатининг асоси эса, хукмронлик эмас, балки Ислом Рисолатини бутун оламга ёйиш орқали инсониятга адолатли ҳаётни кафолатлашдир. Шундай экан, бугунги ташаббуслар – у хоҳ Америка бошчилигидаги Ғарб томонидан бўладими, хоҳ Россия ёки Хитой тарафидан бўладими – мустамлакачилик амбициялари эканини англаган ҳолда қатъиян рад этилиши лозим.
