НАСАБ

(“Исломда ижтимоий алоқалар” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Илоҳий ҳикмат аёлнинг ҳомиладор бўлиш ва бола туғиш ўрни бўлишини тақозо этган. Шу туфайли аёл фақат бир эркак билан турмуш қуриши керак. Унинг биттадан ортиқ эркак билан турмуш қуриши тақиқланган. Ҳар бир шахс ўз насл-насабини билиш имкониятига эга бўлиши учун аёлнинг бир неча эркак билан турмуш қуриши ҳаром қилинган. Шариат насл-насабни мустаҳкамлашга катта эътибор бериб, унинг ҳукмини тўлиқ баён қилиб берган.

Ҳомиладор бўлишнинг энг оз муддати олти ой, одатдаги муддати тўққиз ой. Эр ўз хотини билан турмуш қурган пайтдан олти ой ва ундан кўпроқ вақт ўтиб аёли туғса, бола унинг боласи бўлади. Бу хусусда Пайғамбарﷺ:

«الولد للفراش»

«Бола тўшакники», деганлар (муттафақун алайҳ). Хулоса шуки, аёл ўз эрига хотин бўлиб турган даврда ва никоҳларига олти ойдан кўпроқ вақт ўтиб туғса, бу бола шу эрнинг фарзанди бўлади.

Бироқ хотини олти ой ёки ундан кўпроқ вақт ўтиб бола туғса ва бу бола эридан бўлмаганлиги аниқланса, топилиши зарур бўлган бир қанча шартлар билан эри бу болани рад қилиши мумкин. Агар мазкур шартлар топилмаса, унинг рад қилишининг қиймати бўлмайди. Хоҳлайдими ёки бош тортадими, бола барибир уники бўлиб қолаверади. Бу шартлар қуйидагилар:

Биринчиси: Отаси «Бу бола менинг наслимдан эмас», деб тан олмаётган чақалоқ тирик туғилган бўлиши керак. Зеро, ўлик ҳолда туғилган чақалоқнинг насаби рад этилмайди. Чунки шаръий ҳукм ўлик туғилган болани инкор қилишга жорий қилинмайди;

Иккинчиси: Ота очиқдан-очиқ ёки бирор ишора билан бу бола – унинг фарзанди эканлигига иқрор бўлмаган бўлиши керак. Агар очиқдан-очиқ ёки бирор ишора билан бу бола унинг фарзанди эканлигига иқрор бўлган бўлса, бундан кейин боланинг насабини инкор қилиши мумкин эмас;

Учинчиси: Болани инкор қилиш муайян вақт ва муайян ҳолатларда бўлиши керак, яъни туғилиш вақти, туғиш учун керакли нарсаларни сотиб олиш вақти, эр уйда бўлмаган пайтда хотини туққанлигидан хабар топган вақти. Бу айтиб ўтилган вақтлар ёки ҳолатлардан бошқа пайтда боланинг насабини инкор этиши эътиборга олинмайди. Шунга кўра, хотини бола туғиб, эри уни инкор қилишга имкони бўла туриб инкор этмаса, бола унинг насабидан ҳисобланади ва бундан кейин болани тан олмасликка отанинг ҳаққи бўлмайди. Боланинг туғилганини билган ва уни тан олмаслик имконига эга бўлган ҳолатда отага ихтиёр берилади. Бола туғилганини билиб, уни инкор қилишга имкони бўла туриб инкор қилмаса, бола унинг насабидан бўлди, деб ҳисобланади. Чунки Расулуллоҳﷺ:

«الولد للفراش»

«Бола тўшакники», деганлар. Агар ота боланинг туғилганини билмаганлиги ҳақида даъво қилса ва у бехабар қолиш эҳтимоли бўлган жойда, масалан, бошқа маҳалла ёки бошқа шаҳарда бўлганини айтса, рост гапираётган бўлиши мумкин. Асосий қоида – билмаслик бўлгани учун бу ота ўз гапини қасам ичиб тасдиқлайди. Агар эр хотини билан бир ҳовлида бўлган бўлса, уни рост гапиряпти, деб бўлмайди. Чунки бундай ҳолатда билмай қолиши мумкин эмас. Агар эр: «Бола туғилганини билгандим, бироқ уни инкор қилишга ҳақли эканимни билмаган эдим», деса ёки «Буни ҳам билардим, лекин дарҳол инкор қилишим кераклигини билмаган эканман», деса, унинг бу даъвоси қабул қилинади. Омма халқ каби у ҳам буни билмаган бўлиши мумкин. Масалан, Исломни яқинда қабул қилган шахс кўп ҳукмларни билмайди. Шунинг учун ҳам бу отанинг билмаслиги узр, деб қабул қилиниб, даъвосига қулоқ солинади. Агар билмай қолиши мумкин бўлмаган иш бўлса, унинг билмаслиги узр, деб қабул қилинмайди.

Тўртинчиси: Болани инкор этиш ортидан Лаънатлашиш ёки Лаънатлашиш орқали болани инкор этиши керак. Тўлиқ равишда Лаънатлашиш билан болани инкор этсагина бола унинг насабидан деб ҳисобланмайди.

Мана шу тўрт шарт топилса, бола отанинг насабидан бўлмаган деб ҳисоб қилиниб, онасига берилади. Ибн Умар ривоятига кўра,

«أن رجلاً لاعن امرأته في زمن رسول الله r وانتفى من ولدها ففرق رسول الله بينهما, وألحق الولد بالمرأة»

«Расулуллоҳﷺ замонларида бир киши хотини билан ўзаро лаънат айтишишди ва боласини инкор қилди. Расулуллоҳﷺ бу эр-хотинни ажратиб юбориб, болани онасига бердилар». (Бухорий ривояти). Агар болани инкор қилиш шартлари топилмаса, бола инкор этилмайди ва эрнинг наслидан деб ҳисобланади. Бу бола фарзандликнинг барча ҳуқуқларига эга бўлади. Юқорида туғилган бола эрдан бўлганлиги ҳақида ихтилоф туғилгандаги ҳолат ҳақида гапирилди. Энди хотин бола туққанлиги ҳақида эр-хотин ўртасида жанжал бўлиб қолса, яъни хотин эр-хотинлик асносида эридан бола туққанлигини даъво қилса, эри эса, хотини бола туққанлигини инкор этса, хотин ўз даъвосини бир муслима аёлнинг гувоҳлиги билан исботлайди. Бундай ҳолатда бир аёлнинг гувоҳлиги кифоя қилади. Чунки насл-насаб тўшакнинг мавжудлиги билан қарор топади. Гувоҳлик шартлари топилган бир аёлнинг гувоҳлик бериши билан боланинг туғилганлиги исботланиши мумкин.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

14.11.2020й