بسم الله الرحمن الرحيم

Руҳий боғланиш тўғрисида мулоҳаза

Аввало руҳ тўғрисида фикр-мулоҳазаларимизни билдириб ўтсак. Айтиб ўтмоқлик зарурки, биз бу ерда жон маъносидаги ёки бошқа маъноларда келган руҳ сўзини назарда тутмаяпмиз.

“Қуръонда руҳ турли маъноларда келган. Масалан, руҳ сўзи келиб, ундан жон ирода қилинган:

وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ الرُّوحِ قُلْ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا

– “Эй Муҳаммад, сиздан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айтинг: «Руҳ ёлғиз Парвардигорим биладиган ишлардандир». Сизларга жуда оз илм берилгандир”.                                                                                                     (Исро:85)

Қуйидаги оятда руҳ сўзидан Жаброил а.с. ирода қилинган:

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ(193)عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنْ الْمُنذِرِينَ

– “Охират азобидан огоҳлантирувчилардан бўлишингиз учун Ар-Руҳул-Амин қалбингизга уни (Қуръонни) олиб тушди”.                (Шуаро:193-194)

Мана бу оятда эса, руҳ сўзидан шариат ирода қилинган:

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا

– “Шундай қилиб, Биз сизга Ўз буйруқларимиздан иборат руҳни (яъни шариатни) ваҳий қилдик”.         (Шуро:52)

Бу маъноларнинг ҳеч бири «унда руҳий жиҳат бор» ёки «бу руҳий нарса» ёки «моддани руҳдан ажратиш» ва шу каби сўзлардан қасд қилинган маънолар эмас. Руҳ ҳақидаги бу сўзларнинг Қуръонда келган «руҳ»нинг маъноларига ҳеч қандай алоқаси йўқ. Балки кейинги истеъмол-лардаги «руҳ»дан кўзланган маъно модданинг яратилишига тааллуқли маънодир, яъни нарсаларнинг Яратувчи – Аллоҳ Таолога махлуқ эканига ва нарсаларнинг ўз Яратувчисига бўлган алоқасини инсон тарафидан идрок қилинишига тааллуқли маънодир”. (“Ҳизб ут-Таҳрир тушунчалари” китобидан)

Демак, биз назарда тутаётган руҳ – яратувчи томонидан яратилганлигини идрок қилишдир. Яъни инсонда руҳнинг пайдо бўлиш воқелиги ўз Яратувчисини идрок қилиш билан бўлади. Агар инсон ўз Яратувчисини идрок қилмаса унда биз айтаётган руҳ бўлмайди. Бу жиҳатдан руҳга ақидани топиш, ақлий иймон келтириш, инсон ўзининг ожизлиги, нуқсонлилиги ва муҳтожлигини идрок қилиши каби тушунчалар боғлиқдир. Демак, руҳий боғланиш инсоннинг ақлий иймон келтирганлиги ёки бундай иймон келтирмаганлиги билан боғлиқ масаладир. Шунинг учун руҳий боғланиш мавзусига жиддий эътибор қаратиш керак ва бу маънодаги баҳсда эҳтиёт бўлмоқ зарур. Ақлий иймон келтирган инсон маълум бир амалларда хатога йўл қўйиши, билмай адашиши ёки тўғри деб ўйлаб бошқа амални қилиб қўйиши мумкин, лекин умумий тарзда унга нисбатан руҳий боғлиқлик йўқ, дейиш хатодир. Бу тўғрисида қуйида чуқурроқ киришамиз. Демак, руҳ тўғрисида киришар эканмиз руҳий жиҳатни ҳам ёритиб ўтиш лозим.

Руҳий жиҳат – Махлуқотнинг Яратувчи билан боғлиқлиги бўлиб, барча махлуқотларнинг Яратувчи томонидан яратилганлиги шу махлуқотларнинг руҳий жиҳати ҳисобланади. Бу жиҳат махлуқот идрок қиладими йўқми ёки англашга қодирми йўқми фарқи йўқ, барча махлуқотларда мавжуддир. Мисол учун, инсон ҳамда жонли ва жонсиз барча махлуқотларда.

Руҳ айтиб ўтилганидек инсоннинг ўз Яратувчиси билан боғлиқлигини идрок қилиши, яъни руҳий жиҳатнинг идрок қилинишидир. Инсонга ақл берилган, инсон ана шу ақли ёрдамида Яратувчи билан боғлиқлигини идрок қилади, яъни агар ақлли инсон ўзи шу боғлиқликни идрок қилиш учун ҳаракат қилса, албатта уни идрок қилади. Чунки бу иш, яъни Яратувчи билан боғлиқликни ёки Яратувчининг махлуқотларни яратганлигини идрок қилиш инсоннинг сезгилари ёрдамида ҳис қилинадиган воқеликлар ёрдамида амалга оширилади. Инсон Яратувчи билан боғлиқликни идрок қилар экан унда руҳ пайдо бўлади, бу нарса эса унда уч ҳолатда кўринади.

“Демак, руҳий жиҳат нарсаларнинг Яратувчига махлуқ эканлигидир, яъни нарсаларнинг яралиши ва йўқдан бор бўлиши жиҳатларидан ўз Яратувчисига бўлган алоқасидир. Агар ақл бу алоқани, яъни нарсаларнинг Яратувчига махлуқ эканлигини идрок қилса, бу идрок туфайли Яратувчининг буюклигини ҳис қилиш туйғуси, Ундан қўрқиш туйғуси ва Уни муқаддас деб билиш туйғуси ҳосил бўлади”. (“Ҳизб ут-Таҳрир тушунчалари” китобидан)

Мана шу ерда юқорида қисқача билдириб ўтилган руҳий боғлиқлик борлиги ёки йўқлиги баҳсига оид фикримизни ёрқинроқ тушунтириб ўтсак. “Ҳизб ут-Таҳрир тушунчалари” китобидан келтирилган иқтибосга мурожаат қилсак, инсонда руҳнинг мавжудлигини намоён қиладиган ана шу уч ҳолат айтиб ўтилди, яъни Яратувчининг буюклигини ҳис қилиш, У зотдан қўрқиш, Уни муқаддас деб билиш туйғулари бор бўлса, демак, у инсонни Яратувчининг борлигини идрок қила оладиган инсон деб биламиз. Демак, агар диққат билан эътибор берилса, инсон ақлий иймон келтирган бўлса унда руҳий боғланиш мавжуд бўлади.

Энди руҳий боғланишнинг воқелигини тушунтиришга киришсак ҳам бўлаверади. Руҳий боғланишнинг воқелигини англаш учун моддани руҳга қоришуви фалсафасини идрок қилиб олиш керак. Яъни модда дейилаётгани амалга эътибор қаратилмоқда, чунки инсоннинг амаллари модда деб эътибор қилинади, руҳ эса юқорида айтиб ўтилганидек, махлуқотларни Яратувчи томонидан яратилганлигини идрок қилиш. Демак, Яратувчи томонидан яратилганлигини идрок қилиб амал қилиш, моддани руҳга қоришуви бўлади. Янада кенгроқ ёритиладиган бўлса, Яратувчи томонидан яратилганликни идрок қилган инсон барча ишлар У зотнинг буйруқ ва қайтариқларига мувофиқ амалга оширилиши зарурлигини англаб етади. Бу англаб етиш асносида инсон Яратувчи томонидан берилган шариатни ўрганади ва ҳар бир амалига шу шариат бўйича ҳукми қандай эканлигини билиб кейин киришади ёки қайтарилган бўлса бу амалдан қайтади. Мана шу руҳнинг моддага қоришуви ҳисобланади. Ва ўз навбатида инсондаги руҳий боғланиш, деб ҳам юритилади.

Демак, бу айтиб ўтилган руҳ ҳамда руҳий боғланиш каби омиллар ақлий иймон келтирган инсонда бўлиб, иймоннинг ақлий бўлишлиги билан узвий боғлиқ ҳолатлардир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

14.08.2018й.