СУДХЎРЛИК ВА ПУЛ АЛМАШТИРИШ

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Судхўрлик ва пул алмаштириш

Бир хил пулни ортиғи билан олди-берди қилиш рибодир. Олтин-кумушдан иборат бўлган бир хил пулни ёки бир хил нархли ҳар хил пулни ё ҳар хил нархли ҳар хил пулни бир-бирига алмаштириш пулни пулга алмаштиришдир. Пул алмаштириш фақат савдода бўлади, рибо эса савдода, қарзда ёки саламда бўлади. Савдо  –сотувчи фойда олиш, олувчи молни олиш мақсадидаги айрибошлашдир. У шаръан жоиздир. Аллоҳ Таоло айтади:

وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ 

– “Аллоҳ савдони ҳалол қилди”. (Бақара:275)

Пайғамбар с.а.в. айтадилар:

اَلْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا 

“Сотувчи ва харидор, модомики, ажралмаган эканлар ихтиёрлидирлар”. Бу ҳадисни Бухорий Ҳаким ибн Ҳизом орқали ривоят қилган.

Нақд товарни гарданга маълум муддатгача юклатилган маълум сифатдаги насия товар эвазига топшириш салам ва салаф дейилади. У савдонинг бир туридир. Савдода қандай битим тузилса, унда ҳам ўшандай битим тузилади, фақат салам лафзи ишлатилади. Салам шаръан жоиздир. Аллоҳ Таоло айтади:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ 

– “Эй, мўминлар, бир-бирларингиз билан қарз муомаласини қилсангиз, ёзиб қўйинглар!” (Бақара:282)  

Ибн Аббос: “Гувоҳлик бераманки, маълум муддатга кафолатланган салафни Аллоҳ Азза ва Жалла ҳалол қилган ва унга рухсат берган, деб,

إِذَا تَدَايَنتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى 

– “… бир-бирларингиз билан қарз муомаласини қилсангиз”, (Бақара:282) оятини тиловат қилди”. Икки шайх ибн Аббосдан ривоят қилишларича, Пайғамбар с.а.в. Мадинага келганларида одамлар хурмони икки, уч йилга салафга берардилар. Шунда Пайғамбар с.а.в.:

مَنْ أَسْلَفَ فِى شَىْءٍ فَفِى كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ 

“Кимки бир нарсани салафга берса, маълум ўлчов, маълум тарози билан маълум муддатга берсин”, деганлар. Қарз салафнинг бир туридир. Бировга кейин  қайтариб олиш шарти билан пул бериш қарз дейилади. У шаръан жоиздир. Муслим Абу Рофъидан ривоят қилади:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ اسْتَسْلَفَ مِنْ رَجُلٍ بَكْرًا، فَقَدِمَتْ عَلَيْهِ إِبِلٌ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ، فَأَمَرَ أَبَا رَافِعٍ أَنْ يَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ، فَرَجَعَ إِلَيْهِ أَبُو رَافِعٍ فَقَالَ: لَمْ أَجِدْ فِيهَا إِلاّ خِيَارًا رُبَاعِيًا، فَقَالَ: أَعْطِهِ إِيَّاهُ إِنَّ خِيَارَ النَّاسِ  أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً 

“Пайғамбар с.а.в. бир кишидан бўталоқни салафга олдилар. У кишига садақа (закот) туяларидан келиб қолди. Шунда Абу Рофъига ҳалиги кишининг бўталоғини тўлаб қўйишни буюрдилар. Абу Рофъи қайтиб келиб, фақат тўрт яшарли яхши туя бор экан, холос, деди. Пайғамбар с.а.в., ўшанисини беравер, чунки яхши одам қарзини яхшилаб тўлаган одамдир, дедилар”. Ибн Ҳиббон ибн Масъуддан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلاَّ كَانَ كَصَدَقَةٍ مَرَّةً 

“Қайси бир мусулмон яна бир мусулмонга икки марта қарз берса, бир марта садақа бергандек бўлади”, деганлар. Пайғамбар с.а.в.нинг ўзлари ҳам қарз олардилар.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

28.05.2019й