بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Фикр ва тушунча

 Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!  

Дунё ҳаёти тўғрисидаги фикр ва тушунча инсоннинг яшаш тарзига таъсир этувчи омиллардир. Яъни инсоннинг яшаш тарзи шу инсоннинг ҳаёт тўғрисидаги тушунчаларига боғлиқдир. Инсоннинг амаллари ундаги фикр ва тушунчалар билан боғлиқ бўлиб, фикр ва тушунчаларнинг бузилиши бу инсоннинг амалларда адашиши ва бузғунчилик қилишига сабаб бўлади. Аксинча фикр ва тушунчаларнинг тузатилиши эса инсонни бузғунчиликдан яхши амаллар қилувчи ва юксаклиш томон интилувчи инсонга ўзгартиради. Бу фикрларимизни қуйида давом эттирамиз. Аввало фикр ва тушунчанинг таърифига эътибор қаратамиз

Фикр – воқеликка чиқарилган ҳукм.

Воқеликка чиқарилган ҳукм ёки бирор муаммога берилган ечим. Бу икки таърифда бир бирига зидлик йўқ, аксинча фикрнинг воқелигини тўғри тушунишда бири иккинчисига ёрдамчи бўлади. Воқеликка чиқарилган ҳукм деб айтилган таъриф бирор муаммога берилган ечим, бирор нарсага бахо бериш каби жумлаларни ўз ичига олади. Фикрнинг албатта воқелиги бўлади, агар воқелик бўлмаса у фикр бўлмайди, оддий маълумот ёки ёлғон хабар бўлиши мумкин. Фикр юритиш, фикрлаш, тафаккур қилиш бу каби сўзлар бир маънони англатиб, бу жумлаларнинг ҳар бири инсонда содир бўладиган битта жараённи номланишидир, улар содир бўлишида ва тасаввур қилинишда бир биридан фарқ қилмайди.

Тушунча – воқеликнинг зеҳнда идрок қилиниб тасаввур қилиниши

Бирор фикрнинг воқелиги тасаввур қилиниши шу фикрнинг тушунчага айланганлигини англатади. Тушунчаларнинг ташкил топиши бирор бир воқеликни маълумотга ёки маълумотни воқеликка боғланиши билан бўлади. Баъзан бирор нарса тўғрисида аввал маълумот эшитасиз ва кейин шу нарсанинг ўзини кўришингиз мумкин, шу ҳолат маълумотнинг воқеликка боғланиши бўлади. Баъзида эса аввал бирор нарсанинг воқелигини кўрамиз ва кейин у тўғрисида маълумотга эга бўламиз, бу ҳолат эса, воқеликка маълумотни боғланишидир.

Ўз навбатида фикр ва тушунча бир бири билан узвий боғлиқдир. Яъни инсонга фикр бериш орқали унда бирор нарса тўғрисида тушунча хосил қилиниши ёки у инсондаги тушунчалар ўзгартирилиши мумкин, яна қўшимча, барча инсон  ўзидаги тушунчаларга кўра фикр билдиради.

Юқоридаги фикрларимизни давом эттирамиз. Энг муҳим жиҳати шундаки инсонларга берилган дунё ҳаёти тўғрисидаги фикр ҳаётдаги нарсаларга нисбатан улардаги тушунчани шакллантиради. Мисол учун моддапарастлардаги дунё ҳаёти тўғрисидаги фикр улардаги моддий ривожланишни илгари суриш, табиатни муқаддаслаш тушунчаларини вужудга келтирди, капиталистлардаги дунё ҳаёти ҳақидаги фикр динни сиёсатга аралаштирмаслик, манфаатни ҳаётдаги барча нарсадан устун қўйиш тўғрисидаги тушунчаларни вужудга келишида асос бўлди, Исломнинг дунё ҳаётига берган фикридан дунё ҳаёти имтиҳон, Аллоҳнинг розилиги учун яшаш каби тушунчалар вужудга келди. Демак, дунё ҳаёти тўғрисидаги тўғри фикр инсонлардаги тўғри тушунчаларнинг шаклланишига асос бўлади.

Инсон ҳаёт ҳақида қандай тушунчага эга бўлса ўзининг яшаш тарзини шундай шакллантирада. Яъни ҳар бир инсоннинг тушунчалари амалларига ва амаллари эса яшаш тарзининг шаклланишига таъсир қилади. Мисол учун ақидасини тушунган мусулмон яшаш тарзини Исломга мувофиқ шакллантирса, капиталист инсон фойда ва зарарни амалларига ўлчов қилиб шакллантиради. Шунингдек инсонларнинг тубан яшаш тарзлари ҳам уларнинг тушунчалари билан боғлиқ бўлиб, яшаш тарзларини юксалтириш учун улардаги тушунчаларни юксак тушунчаларга ўзгартириш керак бўлади.

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ

– „Аниқки, то бирон қавм ўзларини ўзгартирмагунларича, Аллоҳ уларнинг аҳволини ўзгартирмас“.         (Раъд. 11)

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

04.11.2016й.