Жамиятдаги алоқалар

Савдодаги товламачилик

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Инсонлар ўртасида савдо алоқалари қадим замонлардан то шу кунгача давом этиб келмоқда ва бу уларнинг ҳаётларида муҳим ўрин тутган. Бугунги кунимизда эса, бу нарса аксар мусулмонлар наздида ҳаётининг асосий мазмунига айланган, гўёки яшаш учун курашнинг энг қизғин палласида бу ҳал қилувчи омилдек. Сабаби улар манфаатни қўлга киритиш услуб-воситаларини уларнинг моҳиятини англамаган ёки англашни истамаган холда қўллай бошладилар ва бу йўлда улар ҳар қандай ҳад, чегарани бузиб ўтишдан қўрқмай қолдилар. Чунки уларни бунга ундаётган нарса устиларида татбиқ қилинаётган ва улар ўзаро савдо алоқаларига асос қилиб олган капитализм мабдасининг иқтисодий низомидир.

Бугунги мусулмонлар яшаётган жамиятдаги савдо алоқаларида товламачилик оддий ҳолга айланган. Бозорларда савдо қилаётган савдогарларнинг аксарияти ўзининг маҳсулотини харидоргир бўлиши учун нуқсонини яширишга уринади, бундай ҳолат кийим- кечак бўладими, озиқ-овқат бўладими, мева бозоридами, чорва бозоридами фарқи йўқ. Масалан, сотувчи мевани сархилларини кўзга кўринадиган қилиб териб, остига нуқсонли меваларни теради ва сотишда айнан нуқсонли меваларни сархилларига қўшишга уринади. Кийим-кечак сотувчи эса, четдан келтирилган сифатли матодан тикилган кийим билан бирга айнан шу матодан маҳаллий чеварлар барча белгилари билан тиккан  шундай кийимни чет элдан келтирилган, деб сотишга уринади. Чорва бозорида соғин сигирини сотишни режалаштирган айрим мусулмонлар бозор бўладиган кунгача сигирни соғмай сутини елинида тўплашга уринадилар, чунки соғилмаган сигирнинг елинида сут тўпланиб шишиб туради ва сотувчи уни серсут сифатида таърифлаб сотишга уринади. Бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Кўриниб турибдики, аксар мусулмонлар ўзлари қилаётган амалларнинг шаръий ҳукмларини ё билмайдилар ёки билиб туриб амал қилмайдилар. Шунинг учун бу ишнинг асл воқеси ва шаръий ҳукми билан таништирамиз.

Товламачилик – билиб туриб товарнинг айбини харидордан яшириш ё айбини харидор сезмайдиган қилиб беркитиш ёки товарни ҳамма ёғини чиройли кўрсатадиган нарса билан ўраб қўйиш. Товламачилик туфайли товарнинг нархи ўзгаради. Шунинг учун Исломда товламачиликнинг ҳамма тури ҳаром қилинган. Мусулмон кишининг қимматроққа сотиш учун товардаги айбни яширишга ҳаққи йўқ, тўғрисини айтиши шарт, чунки Пайғамбар с.а.в. бу ишдан қатъий қайтарганлар. Бухорий Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в. шундай деганлар:

اَلْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا، فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِى بَيْعِهِمَا، وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا

“Сотувчи ва харидор, модомики ажралмаган эканлар, ихтиёрлидирлар. Агар ростини айтиб, очиқ гапирсалар, савдолари баракали бўлади. Ёлғон гапириб, яширсалар, савдоларидаги барака учади”. Бу ҳадисни ибн Можа ва Абу Довуд Абу Ҳурайра йўлидан ривоят қилганлар.

لاَ تُصَرُّوا الْإِبِلَ وَالْغَنَمَ، فَمَنْ اِبْتَاعَهَا بَعْدُ، فَإِنَّهُ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ، بَعْدَ أَنْ يَحْتَلِبَهَا، إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ، وَإِنْ شَاءَ رَدِّهَا وَصَاعَ تَمْرٍ 

“Туя ва қўйларни елини сутга тўлсин деб, бир неча кун соғмай турманглар. Кимки, шу ишдан кейин уларни сотиб олса, уларни соққанидан сўнг икки ишда ихтиёрли бўлади: Хоҳласа, олиб қолади, хоҳласа, бир соъ хурмо қўшиб қайтариб беради”. Бир соъ хурмодан мурод сутнинг пулидир.

Мана бу ҳадислар туя ва қўйларни елини сутга тўлиши учун соғмай туришдан ҳам, шундай қилинган ҳайвонларни сотишдан ҳам очиқ қайтаряпти. Ҳайвонларнинг елинини катта, серсут қилиб кўрсатиш учун бу ишни қилиш алдовдир, ҳаромдир.

Ибн Можа Уқба ибн Омирдан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

اَلْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، وَلاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ بَاعَ مِنْ أَخِيهِ بَيْعًا فِيهِ عَيْبٌ إِلاَّ بَيَّنَهُ لَهُ

“Мусулмон мусулмоннинг биродаридир. Биродарига айбли нарсани сотаётганида уни билдирмасдан сотиши ҳалол бўлмайди”, деганлар. 

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

01.06.2019й