بسم الله الرحمن الرحيم

Ақл ва Ҳаёт

7

Ақл инсон ҳаётини тўғри тартибга соладиган қонун қоидаларни бера олмайди, дегани, инсон ҳаётини тартиблаштиришда ақлнинг ўрни йўқ, дегани эмас. Биз буни кўп жиҳатда кўришимиз мумкин. Айниқса, ақлнинг вазифасини англаб олинганидан кейин бунга ишонч ҳосил қилинди. Шунинг учун инсон ҳаётида ақлнинг ўрни тўғрисида янада чуқурроқ ёндашиш лозимлиги баҳс қилинмаса ҳам бўлади.

Ақл Аллоҳ Таоло томонидан инсонга бошқаларидан ажралиб турадиган неъмат сифатида берилди. Ақл зулмат ва зиёни бир биридан ажратувчи хусусиятга эга. Бу оятларда ҳам айтилган. Албатта, бу хусусият ақлнинг инсон сезгилари ҳис қилган нарсаларни идрок қила олиши доирасидан ташқарида эмас. Аксинча, ажрата олиш ҳис қилинган нарсалар устида идрок қилишнинг таркибида бўлиб,  бундай идроксиз ажрата олиш содир бўлмайди. Мисол учун оқни қорадан ажратишни олайлик, бу ҳолат қачонки оқнинг оқлиги,  қоранинг қоралиги идрок қилингачгина амалга ошади. Шундай экан, ажрата олиш хусусиятининг доирасини ошириш инсоннинг ихтиёридаги иш бўлиб қолади. Яъни қанча кўп нарса тўғрисида идрок қилиниб, маълумотга эга бўлинса, ажрата олиш қуввати ҳам шунчалик ортади.

Бизнинг бу масалага киришишимиз сабаби бу мавзунинг иймон ва куфр масаласига ҳам тааллуқли бўлганлигидир. Яъни ўзини иймон соҳиби, деб билувчи инсон айнан иймон борасида кераклича чуқурроқ ва ёрқинроқ ёндашуви ҳамда ҳаётидаги барча жиҳатлардан бу масалага жиддийлик билан, масъулият билан киришмоғи зарурдир. Керак бўлса, иймон масаласи ҳаётидаги барча нарсалардан кўра муҳим бўлган масала эканлиги англаб етилиши керак. Буларни англаш учун албатта етарли маълумотга эга бўлиш ва бу маълумотлардан тўғри хулоса чиқара олиш шарт. Кўриб турганимиздек, бу ишларда ақлнинг ўрни беқиёс. Чунки бу айтиб ўтилганлар ва уларга алоқадор нарсалар етарли даражада идрок қилинмаса, улардан тўғри хулосага келиб бўлмайди. Иймонга алоқадор маълумотлардан тўғри хулоса чиқара олмаслик эса,  иймоннинг мукаммал бўлишига тўсиқ ҳисобланади. Чунки нотўғри хулоса нотўғри тасаввурга,  нотўғри тасаввур эса,  нотўғри ёндашувга сабаб бўлади. Ақидага иймон борасида нотўғри ёндашув эса,  ҳақиқий иймондан узоқлашишдир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ.

29.12.2018