Ақлнинг қаноатланиши ақлга асосланишни англатади

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ислом ақидасининг ақлга асосланиши дейилганда, бу ақиданинг вужудга келиши жиҳатидан айтилмайди. Инсонлар тўғри ёки нотўғри эканлигини англаб қабул қилиши эътиборидан шундай дейилади. Яъни иймон келтириш ёки қатъий ишонч билдириш ақл идрок қила оладиган далиллар орқали, яъни ақл ёрдамида бўлади.

Эътибор берилса, ақидани қабул қилишда инсон томонидан ақлнинг асос қилинишидан бошқа чора йўқ. Яъни бирор нарсани қабул қилишда тўғри ва нотўғриликни белгилаш зарур эканми, демак, бу ўринда ақл ишламаслигининг иложи йўқ. Ақлга асосланиш шартлиги ҳам шу ўринда ҳис қилинади. Инсонда у қабул қилиши керак бўлган маълумот ёки воқеликнинг тўғри ёки нотўғрилигини текшириш фақатгина ақлнинг иши, инсондаги бошқа нарсалар бу вазифани қила олмайди.

Аллоҳ Таоло инсон учун нарсаларни бир-биридан ажрата оладиган ақлни яратди. Ақлнинг яратилиш табиатида идрок ва ажрата олиш хоссасини яратди, сўнгра инсонга яхшилик ва ёмонлик йўлини кўрсатди:

وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ 

– “Биз инсонга иккала йўлни ҳам – яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам кўрсатдик”.                           (Балад:10)

Аллоҳ Таоло ақлнинг табиатида фужур-бузуқликни ва тақво-покликни идрок қилиш хусусиятини яратган:

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا 

– “Аллоҳ инсонга фужур-бузуқликни ҳам, тақво-покликни ҳам танитиб қўйган”.  (Шамс:8)

Ақлнинг қаноатланиши унинг асос қилиниши билан бўлади.  Мисол учун, тасаввур қилинг, бозордан олма сотиб олмоқчисиз, сотувчига 2 кг олма олишингизни айтдингиз, шунда сотувчи бир пакетга олмани маълум миқдорда солди ва шундайича сизга узатди. Сизда ўз-ўзидан бу олма икки киломи, деган савол туғилади. Ва шу саволни сотувчига бердингиз, сотувчи эса, пакетдаги олмани қайта кўтариб, чамалади-да, ҳа, бу олма икки кило, деди. Лекин сизда ишонч пайдо бўлмади, шунда сотувчи ёнидаги ёши каттароқ шеригига мана бу пакетдаги олмани неча килолигини билиб беринг, деди. У ҳам қўли билан кўтариб чамалади-да, икки кило деди. Бу билан ҳам сизда ишонч пайдо бўлмайди, ҳатто ўнта инсон бу ҳолатни такрорласа ҳам сизда ишонч ортмайди. Сотувчи пакетдаги олмани бир мартагина тарозига қўйиб икки кило эканлигини кўрсатса, шу сиздаги ишончни пайдо бўлиши учун етарли. Яъни ҳар бир нарсанинг ўзини ўлчаш воситаси бор.

Ақидани тўғри ёки нотўғри эканлиги борасида ақлнинг қаноатланиши ҳам айнан ақл асос бўлишини англатади. Юқорида айтиб ўтганимиздек, бу иш ақлнинг ишидир. Буни ўрнига исталган бошқа нарса қўйилсин, лекин инсонда ишонч пайдо бўлмайди. Яъни ақиданинг далилларини текшириш ақл асосида амалга оширилади. Бундан бошқа ҳар қандай восита белгиланиши нотўғри бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

17.07.2019й