АҚШ-Хитой муносабатлари ва Трампнинг Хитойни айблаши
بسم الله الرحمن الرحيم
Роя газетаси:
АҚШ-Хитой муносабатлари ва Трампнинг Хитойни айблаши
Ҳасан Ҳамадон қаламига мансуб
Корея ярим ороли иккинчи жаҳон урушида ғалаба қозонган икки гигант давлат, яъни АҚШ ва Совет Иттифоқи ўртасида ўзаро нуфуз бўлишиб олиш амалиётининг қурбони бўлди. Ўшанда Совет Иттифоқи Кореянинг шимолий қисмига, АҚШ жанубий қисмига эга чиқди. Бироқ геосиёсий воқелик тамоман бошқача бўлгани учун у ерда иккита бир-биридан мутлақо фарқли давлат пайдо бўлди. Шимол ва жанубнинг ер майдони деярли бир-бирига тенг бўлса-да, бироқ башарий потенциал ва қишлоқ хўжалиги жиҳатидан шимол анча кам насибага эга бўлди. Бу эса, Шимолий Корея ташкил топгандан бошлаб, ўзига етарли миқдорда озиқ-овқат етиштира олмаслигини англатади.
Шимолий Корея АҚШ-Совет тақсимотидан олдин, Япония урушидан бошлаб сургун қилинган коммунист раҳбарларни бевосита ўзига жалб қила бошлади… Улар янги Корея давлатига Хитой ва Россия, ҳатто Жанубий Америкадан келишди. Ўша сургун қилинганлардан бири Ким Ир Сен бўлди. У 25 йил Россияда сургунда юриши ортидан Шимолга раҳбар этиб тайинланди. Бир пайтнинг ўзида Америка ҳам Жанубда сайлов асосида ҳукумат ташкил қилди. 1950 йил Ким Ир Совет кўрсатмаси билан икки Кореяни ўз ҳукмронлиги остига бирлаштиришга қарор қилиб, Жанубий Кореяга қарши уруш очди ва бу нарса Американинг аралашувига сабаб бўлди. Натижада икки Корея ўртасидаги машҳур қонли уруш бошланди. Ана шу пайтда Шимолий Кореяга ёрдам бериш учун Хитой ҳам аралашган эди… Охир-оқибат, Шимолий Корея ажратувчи линияга чиқиб кетди. Уч йил давом этган урушдан сўнг ўт очишни тўхтатиш битимига имзо чекилди. Икки давлат 38 кенглик атрофидаги чегара бўйлаб буфер зонада узоқ муддатли сулҳ тузишди. Бироқ то шу кунга қадар бу икки давлат доимий тинчлик битимига имзо чекмаган.
Совет Иттифоқи емирилиши ортидан Шимолий Корея инқирози мураккаблашди. У ўзининг бош ҳомийсидан ва коммунистик давлатларни биринчи мудофаа линиясидан жудо бўлганини ҳис қилди. Тўғри, линияга Хитой кириб, айни бўшлиқни каттароқ ҳажмда тўлдирди. Бироқ у айни аралашув ролини мабда-система жиҳатидан, яъни, социалистик системанинг капиталистик системага қарши туриши жиҳатидан адо этмади. Балки Хитой Шимолий Кореяга ўз манфаатидан келиб чиқиб ёрдам берди. Бунда қўшни давлатлар Хитойга хизмат қилишига, унинг ҳаловатини бузадиган бирор ғарбпараст душман бўлмаган барқарор минтақа бўлишига қизиқди. Чунки Хитой Вьетнам сценарийсининг такрорланишини истамайди. Маълумки, Вьетнам уруши тугаши ва иттифоқ тузилиши ортидан айни сценарийда Хитой-Вьетнам муносабати душманона муносабатга айланган эди. Ҳолбуки, Хитой бу урушда Вьетнамга катта ёрдамлар кўрсатганига қарамай шундай бўлганди. Шу боис масала мабда-система эмас, балки Хитой чегараларини мудофааси масаласи бўлиб, Америка Хитойни жиловлаб олиш сиёсатини олиб бораётган бир пайтда, Пекин Шимолий Кореядан ўз мудофаа линияси сифатида фойдаланди.
Корея масаласи Американи бироз хавотирга солмоқда. Шимолий Корея ядровий қурол ва баллистик ракеталарга эга бўлгани боис, уни қароқчи давлат, дея сифатлай бошлади. Хусусан, бу ракеталар Америка ерларигача, ҳатто, Гуам оролига ҳам ета оладиган даражада ривожлангандан сўнг кўпроқ хавотирланяпти. Чунки у ерда оролнинг учдан бир қисмини эгаллайдиган даражада АҚШнинг катта базаси бор. «Андерсен» номли ушбу ҳарбий ҳаво базаси энг катта қурол ва стратегик база ҳисобланиб, АҚШни бутун дунё бўйлаб ҳарбий амалиётлар олиб боришини таъминлайди. Бундан ташқари, у ерда АҚШнинг Тинч океани базаларини боғлашда муҳим роль ўйновчи «Абра» номли стратегик ҳарбий денгиз базаси ҳам бор. Шу боис Хитойнинг қўшни давлатлар билан бўлган муносабати минтақада АҚШ иттифоқчилари учун ҳам хавотир уйғотса-да, бироқ бунинг мабда-системага алоқаси йўқ. Чунки Хитойнинг қўшнилари ва бошқа давлатлар билан бўлган алоқаси мабда-системанинг мудофаасига эмас, балки улардан ўз манфаати йўлида фойдаланишга асосланган. Демак, биз Хитойнинг Корея ва АҚШ билан бўлган алоқасини Шимолий Корея орқали тушуниб олишимиз мумкин.
Энди, АҚШнинг Хитой билан бўлган сиёсатига келсак, ҳеч шубҳа йўқки, ҳозирда Хитой АҚШ учун биринчи навбатдаги муҳим ва хавфли давлат бўлиб келмоқда. Шу жиҳатдан, қўшни Шимолий Кореянинг мавжуд бўлиб туришини АҚШ-Хитой кураши доирасида тушуниш мумкин. Дарҳақиқат, Америка Осиё-Тинч океани минтақасига кўз тикар экан, уни глобал лидерлик ва етакчиликка нисбатан реал таҳдид, деб билди. Шунингдек, Осиё-Тинч океанида йирик давлатлар, ядровий қуроллар ва регионал босқичли истак-интилишлар мавжуд бўлгани боис, унга дунё бўйича энг катта таҳдид сифатида қаради. Шунинг учун Америка стратегик жиловлаш сиёсатини қўллаб, Хитойни қуршаб олишга ҳаракат қилди ва бунда кўп воситалардан фойдаланди. Масалан, Жанубий Шарқий Осиёдаги Хитойга рақиб бўлган давлатлар билан иттифоқ тузиш, Мьянма каби Хитой учун стратегик аҳамият касб этувчи давлатларда тартибсизликлар келтириб чиқариш, ҳатто Хитойнинг ўзидаги тартибсизликларга аралашиш каби.
Америка 2015 йилнинг октябри бошида Транс-Тинч океани ҳамкорлиги келишувини имзолади. Австралия, Бруней, Канада, Чили, Япония, Малайзия, Мексика, Янги Зеландия, Перу, Сингапур, Вьетнам давлатлари аъзо бўлган бу келишув Осиё ва Тинч океани минтақасида эркин иқтисодиётни ривожлантиришга қаратилган кўпқиррали эркин савдо келишуви ҳисобланади. АҚШ президенти Барак Обама бундай деган: «Вашингтон Хитой ва бошқа давлатларга дунё иқтисодиёти қоидаларини белгилашига асло йўл қўймайди». Яна бундай деган: «Бизнинг потенциал истеъмолчиларимизнинг 95 %и чегараларимиз ташқарисида бўлиб турган бир пайтда, Хитой сингари давлатларга дунё иқтисодиёти қоидаларини белгилашига асло рухсат бермаймиз». Кейин «Айни қоидаларни белгиловчи биз бўлишимиз керак. Биз ишчиларимизни ҳимоя қилиш ва атроф-муҳитни асраш учун юқори стандартларни белгилаган эканмиз, АҚШ маҳсулотлари учун янги бозорлар очишимиз лозим», дея қўшимча қилди.
Хитой кўламини чеклаш ҳамда иқтисодий ва ҳарбий амбицияларини жиловлаш йўлида Америка бир неча ойдан бери Россия билан сўзлашувлар олиб бориб, ўзининг айни саъй-ҳаракатига уни ҳам қўшишга, жалб этишга уриняпти. Бунинг учун у Россияни бир неча ишларга қизиқтириб авраган бўлса, бошқа жиҳатдан, ўзининг Хитойни жиловлаш уринишига мажбуран кўндириш учун унга қарши санкциялар билан таҳдид қиляпти.
Американинг Россия билан сўзлашувлари нималардан иборатлиги қоронғу бўлганлиги сабабли ҳамда бу борадаги миш-мишларга барҳам бериш мақсадида Хитой расмий ахборот агентлиги баёнот нашр қилди. 2012 йил 30 октябрда Хитой коммунистик партиясининг кенг тарқалган «Global Times» газетасида чоп этилган айни баёнотда, АҚШнинг Хитойни жиловлаш учун Россияга қилган босимларини Россия қабул қилмаган, дейилади. Бироқ, бир вақтнинг ўзида, икки давлат сўзлашувларининг боши берк кўчага кириб қолганини кўрсатувчи бирорта ҳам далил йўқ.
Америка Хитойни жиловлаш амалиётини такомиллаштириш мақсадида Хитой қўшниси Ҳиндистон билан ҳам сўзлашув олиб бормоқда ва бунда иккиси ўртасидаги тарихий душманликдан фойдаланяпти. Мақсад, уни ҳам Хитойга қарши АҚШ томонида турувчилар рўйхатига киритишдир. Зеро, бу масала шу билангина чекланмаган. Балки, Америка ўзининг мақсадини амалга ошириш мақсадида «кучлар баланси стратегияси» дея танилган Хитойни жиловлаш ишига минтақадаги барча давлатларни шерик қилишга, бунинг учун ҳамма воситалардан фойдаланишга уриняпти.
Хитой АҚШнинг айни сиёсатини, қўллаётган воситаларини жуда яхши тушуниб турибди. У бу саъй-ҳаракатларига тўсиқ қўйиш учун қарама-қарши сиёсат ва стратегия қўллашга ҳаракат қиляпти. Хитойнинг айни сиёсатни яхши тушунаётганига далил шуки, генерал Лу Юань ўз мақоласида «Қўшма Штатлар Хитой тараққиётини жиловлаш мақсадида бутун Осиё ва Тинч океани минтақасига кучларни жойлаштиряпти», деди. Сўнг бундай қўшимча қилди: «Бу стратегия Хитойга қарши қаратилган эмас, дея Вашингтоннинг ўтган ҳафтада қилган даъволари, Американинг ният-мақсадларини янада очиб қўймоқда». Генерал ўз мақоласида «Агар биз атрофимизда бўлаётган ишларга назар ташласак, АҚШнинг Осиё ва Тинч океани минтақасида ҳаракатланувчи бешта ҳарбий блокни кучайтираётганини, бу блоклардаги ўз ҳарбий базалари жойлашувини ўзгартириб, бир вақтда, уларни Хитой атрофидаги давлатларда ҳам кўпайтиришни талаб қилаётганига гувоҳ бўляпмиз», деди. Америкаликларга мурожаат қилиб, «Хитойни нишонга олмаётганингизга ким ишонади, бу совуқ уруш мафкурасини қайта бошлаш эмасми?», деди. Маълумки, қатъий фикр ва позициялари билан танилган генерал Лунинг мақолалари Хитой халқ газеталарида нашр қилиниб туради. Аммо бу мақола Хитой армиясининг расмий газетасида нашр қилингани, у ифодалаётган айни фикрни расмий Пекин ҳам қўллаб-қувватлаётганидан дарак бермоқда.
Яна бир томондан, АҚШнинг жиловлаш сиёсатини барбод қилиш учун Хитой ҳаракат олиб борар экан, қўшни давлатларнинг ўзига қарши АҚШ фойдасига ишлашини олдини олишга уринмоқда. Бунинг учун улар билан битимлар имзолаяпти, чегараларни хавфсизлаштириб, агрессив сиёсат қўлламасликка келишяпти, анъанавий душмани Ҳиндистон билан бўлгани каби, ўзаро яқинлашиш муносабатларини ўрнатяпти, Россия билан қилгани каби, савдо ва иқтисодий алоқалар ўрнатяпти, газ сотиб оляпти. Шунингдек, баъзи қўшни давлатлар билан иқтисодий муносабатлар ўрнатяпти, хусусан, ипак йўли стратегияси ва «Битта камар, битта йўл» ташаббуси каби. Чунки Хитой АҚШ ҳарбий денгиз флотининг қанчалар кучлилигини ҳамда кемачилик ва денгизчилик йўлларининг Америка назорати остидалигини, унинг ҳаракатланиш ва манёвр қудрати юқорилигини билади.
АҚШ-Хитой муносабати рақобатдан иборат. Бу муносабатда АҚШ Хитойни жиловлаб олиш сиёсатини қўллаётган бўлса, Хитой айни босқичда чуқур нафас олиш, юмшоқ муомалада бўлиш ва жанжаллашмаслик услубини қўлламоқда. Чунки у ўзи билан АҚШ ўртасидаги фарқ қанчалик эканини ва АҚШнинг воситалари кўплигини билади.
Роя газетасининг 2018 йил 5 сентябр чоршанба кунги 198-сонидан
