Давлатимиз шунақами ҳали…?!
Давлатимиз шунақами ҳали…?!
بسم الله الرحمن الرحيم
Қишлоқда “ёзувчи” номи билан танилган Бадриддин тоға том маънода халқпарвар эди. Кимнидир фарзанди қамалиб қолса, яна кимнидир томорқасини ҳукумат ходимлари ноҳақ тортиб олса ёки бировнинг боласини ноўрин ишдан бўшатишса, у кишининг, албатта, эшиги қоқиларди. Тоғанинг “катталар” орасида ҳам ўзига хослиги бўлиб, аксар вақт у киши аралашган ишлар халқ фойдасига ҳал бўлиб кетарди.
Бугун бомдод вақти чиқмасиданоқ эшик қоқилишидан тоға бироз ҳайратланди. Дарвозаси остидаги мушук сиғарли тирқичдан кўринган шарпалар, келгувчилар икки аёл киши эканидан дарак берарди. Шунинг учун отахон кампирини чақириб “дарвозага қараб қўй-чи, кимлар экан!” деди. Қундузхон ая қўлидаги чойнакни танча устига қўйиб, сочиққа ўралган пиёлани олиб тўлдириб чой қуйди-да, чойнакнинг қопқоғини очиб пиёладагини қайтариб қуйди. Бу ишни уч бора такрорлаб, чойнакка духоба ғилофчани кийгизиб, отахонга деди:
– Чой дам егач ўзингиз ичиб туринг, анавиларга эшикни очай, бу келган хотин уста буванинг келини бўлади. Кеча сиз йўқлигингизда ҳам келишганди. Бояқишга увол бўлди-да, ҳукумат эрини қамагани етмаганидай, энди иккита қизини ҳам олиб кетишибди. Шунга менинг ҳам энсам қотди Назирбек! (Қундуз опа эски урфга кўра чолига тўнғичини исми билан гапирарди) Ҳукуматга нима жин урди, билмадим. Ёмоннинг кучи япалоққа етибди деганларидай, энди гулдай қизларни ҳам қамаб ташлаяпти-я!
– Сен билмасдан туриб бўлар-бўлмас гапларни гапирма кампир, уқдингми? Давлат билмасдан бировни ноҳақдан бурнини қонатмайди. Оммааа, ожизаларни қамашган бўлса, уста бувани шаънига чатақ бўлибди. Қани гаплашайликчи, сабаби нима экан? Уларни интиқламай тезроқ ичкарига ол! – деди. Эшикдан кирганлар 35-40 ёшлар чамалик аёл ва ҳали балоғатга етмаган қизча эди. Ҳола уларни ичкарига киритар экан, “Худойим мушкулингизни аритсин болам, кўп сиқилманг, ҳали кўрмагандай бўлиб кетасиз” дея кўнгил кўтарган бўлди. Келин тоғага яқинлашаркан, рўмолини бир учини лабига қистириб енгил салом-алик қилган бўлди. Тоға уларга кўзқирида разм соларкан, яна ҳалиги гапини такрорлади:
– Қизим, кўп куюкиб ўзингни қийнама, давлатимиз беҳуда бировнинг бурнини қонатмайди. Ҳозирги замон қонхўр сталин замони эмас. Бир қатор суриштириб қизларингни бағрингга қайтариб беради, мени айтганимни ҳали кўп эслаб ҳам юрасан болам!
– Айтганингиз келсин тоға! Лекин ёш қизларимни номусидан қўрқаман. Яқинда бир келинчакни номусига снб ходими тажовуз қилибди. Терговларда ўнлаб йигитлар шаҳид қилинди. Зоналардан жонсиз кўкарган таналари билан қанча мусулмонлар келяпти, – дегач, кўзларидан бир неча томчи ёш думалаб тушди. Аммо тоғани бу келиннинг гапларидаги “шаҳид” жумласи ажаблантирди. Ва олдидаги тоби қочган чойдан хўплаб гап бошлади.
– Анави шаҳид деган сўзни ўйлаброқ гапир қизим. Ўлган бўлса ажали етгандирки, ўлган. Уни ким ҳам урарди. Ҳукуматга туҳмат қилиш яхшимас. Ҳар кимнинг гапига ишониб кетаверма. Давлатимиз ожизалар номусига тегадиган ифлосларнинг танобини тортиб қўяди, агар сен айтгандай ўша аёлни номусига ростдан хам тажовуз бўлган бўлса! Энди қизларингга келсак, мен ҳайратдаман. Уларни нима деган айблов билан қамашди?
– Дадасининг йўлини тўғри деганмиш! Бундан бошқа бирор айбини билмиман тоға! – деб гапириб бўлгач, яна рўмолини учини лаблари орасига қимтиб олди. Тоға эса таажжубда қолди. Ва ўзига ўзи сўзлагандек паст овозда: “Наҳотки, қизларингиз ҳам дадасини бузуқ ғояларига эргашиб кетган бўлса”, – деди. Тоғанинг охирги гапидан тарвузи қўлтиғидан тушган келиннинг бу кишининг ёрдам беришига ишончи сустлади. Ахир, ўзи қора деб билган кишиларнинг ҳимоясига бу киши қандаям жон койитсин! Шу боис келиннинг сўз олиши бошқа тарафга кетди.
– Тоға, гапингиз маъносидан омматан қамалаётганларни айбдор, бузғунчи деб ишонасиз шекилли. Агар шундай билсангиз бизга қандай ҳам ёрдам бера олардингиз. Сизни элпарвар холис киши деганлари учун қайнотам сизга юборганди. Ёзув-чизув қилсангиз ҳақиқат юзага чиқиб, бу ҳукумат қизларимни озод қилармикин, деб умидланиб келгандим. Сизни тонг саҳарда безовта қилдим, узр тоға! Энди бизга рухсат беринг, уйга қайтайлик, – деб ўрнидан қўзғолди. Эрининг бу бечораларга ёрдами тегмаслигига амин бўлган Қундуз хола чолига тушунарсиз нигоҳ ташлаб қўйди. Ва чолига кесатиқ аралаш қилиб мехмонларга юзланди:
– Сизлар арзу шикоятингизни Аллоҳнинг Ўзига қилинг! Менинг кўнглим сезиб турибди, қизларингиз бебаҳо қизлар. Эрингизни ҳам биров айблашга ҳаққи йўқ. Мен уларга мактабда дарс бермаган бўлсам ҳам, бошқа синфдаги яхшиларни танирдим, ахлоқи жуда гўзал йигит эди. Бундан ташқари, эрингиз билан кетма-кет қамалган Ориф тоғанинг ёлғизгина ўғли ҳам маҳалламизнинг гул йигитларидан эди. Менимча, тепадагиларни жин чалди шекилли, яхши-ёмонни фарқламай қамай бошлашди, – деб гўё чолини зимдан “чақиб олди”.
Бадриддин тоға ўзининг ноўрин гаплари билан ёрдам сўраб келгувчиларнинг кўнглига озор берганини англади шекилли, гапларининг тусини бироз ўзгартирди.
– Энди қизим, хафа бўлма! Ҳақ эгилади, букилади, лекин синмайди. Эрингиз ёки қизларингизни ёмон деб айблашга бирор асосимиз йўқ. Аммо давлатимиз уларни айбсиз қамамайди. Қамадими, демак нимадир бор. Мен, албатта, суруштириб ўрганиб чиқаман. Унгача билиб-билмай юртбузуқиларни овдим-довдим гапларидан таъсирланаверма, хўпми қизим! – деган эди, келиннинг кўнглига яна бошқа турли хиралик тушди. Тоғага муносиб жавобни беришга энди оғиз жуфтлаган эди ҳамки, ундан бурун Қундуз хола тоғага “ниш урди”:
– Эээ Назирбек, ўриснинг тарихдаги қилмишларини эсдан чиқардийзми? Юртимизнинг мард эркакларини ими-жимида йўқ қилиб, қолганларини ўзимизга халқ душмани, босмачи деб танитганини тезда унутган кўринасиз, хўжайин! Текширмасдан қаердан биласиз, чол! Буларнинг барчасини бузғунчи ёки бузғунчиларга эргашиб кетган дейсизми? Тарихдан маълум, шоҳлар ҳамиша душманларини шунақа номлар билан атаб, оммани чалғитади. Шуларнинг касофати туфайли қанчадан-қанча боболаримиз қирилиб кетди. Сизни кимлардир қишлоғимиз фахри десалар мақтовдан кўр бўлибсиз хўжайин! Ахир, уста буванинг хонадонидан элга шарманда бўлган бир киши чиқмаган. Энди бу келин қайнотасига бориб айтганларингизни етказса, уста бува сизни ким деб ўйлайди. Хотин бошим билан айтаман, мана шу қамалганларнинг бирортаси халқимизга душман эмас. Барчасининг авлоди тоза кишилар.
Бадриддин тоға меҳмонлар олдида кампиридан бунчалар гап эшитганига чидолмади. Ва кампирига қарамасдан эътироз билдириб: – Соли пиённинг ўғлига нима дейсан? Ахир, уларнинг оиласидан безмаган ким бор? Ўтган йили қамоқдан ўлиги келди. Сенингча, у ҳам халқимиз қаҳрамонидир? – дея кесатган бўлди. Келиннинг эса, Қундуз холадан кейин сўз қўшгани ҳадди сиғмади. Шундай бўлса-да, бир “отиб қолгиси” келди:
– Сизлар бизни деб безовта бўлганингиздан хижолатман. Соли пиён деганингизни ўғлига келсак, унинг пешонаси эндигина сажда кўрганди. Хўжайиним у ҳақида кўп яхши гапларни айтиб берганди. Зонада уни калтаклаб ўлдиришган экан. Ҳа майли тоға, куни келиб бошқа подшоҳ уларни ҳам “босмачиларимиз”ни оқлашганидек, Қодирийларни оқлаганларидек оқлаб кўкларга кўтарар. Лекин ҳукумат оиламизни бузғунчиликда айблаганда унчалик ранжимагандим. Аммо қайнотам мақтаган халқпарвар сиз каби бир кишининг шундай дейиши умидимни пучга чиқарди.
Бадриддин тоға умри давомида одамлардан бундай танқид эшитмаганди. Айниқса, аёллардан эшитган бугунги “мақтовлар” чолни чўктириб қўйди. Сукутга чўмди. Олдидан аёлларнинг хайр-хўшлашиб чиқиб кетишганини ҳам сезмади. Яхшигина танбеҳ эшитиб олганди… Кайфияти хуфтон намозига сафланганда ҳам, масжид имомининг қисқа маърузасидан кейин ҳам ўзгармади. Уйига қайтиб дарвоза зулфини илмоқчи бўлган эди, ҳалқага қистирилган кичик китобча ерга тушиб кетди. Ҳайратланиб уни қўлига олди ва ичкарига кириб кетди. Кеч бўлгани учунми ёки эрталабки “бетгачопарликдан” араз қилдими, ҳар ҳолда кампирини чой учун қўзғотмасдан чойнакни ўзи плитага қўйди. Ва анави китобчани қўлига олиб сарлавҳасини ўқиб бир сесканди – “Зиндон қаъридан келур садолар”. Китобнинг биринчи вароғини шунчаки кўз югуртиб кўрмоқчи бўлган эди, ундаги ҳикоялар тоғани бутунлай қамраб олди. Ҳикоялар “халқ душманлари” деб қамоққа ташланганларнинг тилларидан сўзланган бўлиб, орасида анави Соли пиённинг ўғли ҳақидаги ҳикоя ҳам бор эди. Тоғани бу топилма китоб сеҳрлаб қўйди. Тоға сўнгги вароқларини ўқир экан, ичидан “давлатимиз шунақами ҳали…” деган сўз отилиб чиқди. Юзларини ювиб тушган ёшларини кафти билан сидириб, чуқур хўрсинди. Чойнакни плитага қўйгани эсига тушиб, айвонга чиқди. Чойнак эса аллақачон оловда эриб кетган эди…
Айтишларича, Бадриддин тоға эшигининг ҳалқасидан ўша йигитларни “заҳарлаган” китоблардан бир нечасини “топиб олиб” танишиб чиққач, ўша келиннинг уйига бориб қайнотасидан узр сўраган экан.
(Мазлумлар тарихи билан танишиб, чойнаги эриб кетган тоғани эслаганим – ўша хотиралардан)
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон матбуот бўлими аъзоси Зайниддин
28.09.2024й
