ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР
بسم الله الرحمن الرحيم
ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР
Қўриқ ерни ўзлаштириш
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Аввалги мақоламизда китобимизни Ерларга оид ҳукмлар бўлимини Қўриқ ерни ўзлаштириш мавзусида ерни ўзлаштиришнинг учта шарти билан таништирдик. Бугунги мақоламизда тўртинчи шарти билан таништирамиз.
4. Эгалари уч йил бекор ташлаб қўйганлари сабабли давлат тортиб олган ерлар. Масалан, Пайғамбар с.а.в. Билол Музанийга ер бўлиб берган эдилар. Бекор ташлаб қўйгани учун уч йилдан кейин Умар уни қайтариб олиб, бошқа мусулмонга берди. Абу Убайд “Амвол”да Билол ибн Ҳорис Музанийдан ривоят қилади: “Пайғамбар с.а.в. менга Ақиқдаги ерни ҳаммасини ажратиб берган эдилар. Умар замони келиб, у менга, Пайғамбар с.а.в. сенга бу ерни ўраб олишинг учун эмас, ишлатишинг учун берганлар, қанчасини обод қилолсанг, ўшанчасини олиб қол, қолганини қайтар, деди”. Дарҳақиқат, саҳобалар ерни уч йил бекор ташлаб қўйган одамдан тортиб олиб, бошқага беришга ижмо қилганлар.
Ерни ўраб олиш уни ўзлаштириш билан баробардир. Чунки Расулуллоҳ с.а.в. деганларки:
مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِىَ لَهُ
“Кимки, ерни девор билан ўраб олса, у уникидир”.
Яна айтганларки:
مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى شَىْءٍ فَهُوَ لَهُ
“Кимки бирон нарсани девор билан ўраб олса, у уникидир”.
Ва яна деганларки:
مَنْ سَبَقَ إِلَى مَا لَمْ يَسْبِقْ إِلَيْهِ مُسْلِمٌ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ»
“Кимки бирор мусулмондан олдин бориб эгалик қилса, у унга ҳақлироқдир”. Ҳадиснинг мазмунига кўра, ўраб олувчи киши ўраб олиш билан уни тасарруф қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Ўраб олувчи киши ўралган жойни ўзлаштирмоқчи бўлган кишини бу ишдан қайтариш ҳуқуқига эга. Агар биров зўрлик билан у ўраб олган ерни уч йил ўтмасдан туриб ўзлаштирса ҳам унга эгалик қилолмайди, балки ўраб олган кишига қайтариб берилади. Чунки ерни ўраб олиш тасарруф қилишда ўзлаштириш ва уни қўл остига олиш кабидир. Агар ўраб олган киши бу ерни сотса, унинг пулига ҳам молик бўлади, чунки у мол муқобилидаги ҳақ бўлиб, уни алмаштириш жоиздир. Ўраб олган киши вафот этса, ернинг эгалиги бошқа мулклар сингари унинг меросхўрларига ўтади, улар уни тасарруф қиладилар ва бошқа моллар каби ер ҳам Шариатга кўра, уларга тақсимлаб берилади. Бу ердаги ўраб олишдан мурод у ерга тош қўйиш эмас, балки уни қўлга киритилганлиги, яъни мулк қилиб олинганини кўрсатадиган нарсаларни қўйишдир. Ўраб олиш – унинг чеккаларига тошлар қўйиш билан бўлади, баъзида тошсиз, қуруқ шох-шабба билан ер атрофини ғов қилиш ёки ерни суғориш ёки тиконларни ёқиш, ёхуд ўт-ўлан ёки тиконларни юлиш, биров киролмайдиган нарсалар қўйиш, ариқ қазиш каби нарсалар билан амалга оширилади.
Ҳадиснинг кўрсатишича, ўраб олиш ўзлаштириш каби ўлик ерларда амалга оширилади, бошқа ерларда эмас. Ҳазрати Умар: Уч йилдан кейин ўраб олувчининг ҳақи қолмайди, яъни ўлик ерда ўраб олувчининг ҳақи қолмайди, дейди. Бошқа ерларга эса ўраб олиш, ўзлаштириш билан эмас, балки имом (халифа)нинг ажратиб бериши билан эгалик қилинади. Чунки ўраб олиш ва ўзлаштириш ўлик ерлар ҳақида ворид бўлган. “Кимки ўлик ерни ўзлаштирса…”. Бу ерда ерни ўлик деб сифатлашда ўзининг амал қилинадиган мафҳуми бўлиб, “усули фиқҳ”дан маълум бўлишича, бу ҳол қайд (чеклов) ҳисобланади. Амр ибн Шуайбдан Байҳақийнинг ривоят қилишича, ҳазрати Умар ўраб олишни уч йил деб белгилади. Кимки уч йил ўтгунча ташлаб қўйса-ю, бошқаси келиб уни ўзлаштирса, у унга ҳақли ҳисобланади. Бунинг маъноси шуки, ўлик бўлмаган ерларга ўраб олиш ёки ўзлаштириш билан эгалик қилинмайди.
Ўлик ва ўлик бўлмаган ер орасидаги фарқ шуни кўрсатадики, Пайғамбар с.а.в. одамларнинг ўлик ерга ўраб олиш ёки ўзлаштириш билан эга бўлишларини мубоҳ қилдилар. Шу билан у мубоҳотлар қаторига кирди. Шунинг учун у имомнинг ўраб олиш ёки ўзлаштириш ҳақидаги рухсатига муҳтож эмас. Аммо ўлик бўлмаган ерларга фақатгина имом ажратиб бергандан кейингина эгалик қилинади, чунки улар мубоҳотлар қаторига кирмайди, балки имомнинг қўл остидаги нарсалар бўлиб, давлатнинг ерлари ҳисобланади. Билол Музаний Пайғамбар с.а.в.дан ер бўлиб беришларини сўради. Бўлиб бермагунларича, унга эгалик қилмади. Агар ўраб олиш ёки ўзлаштириш билан эгалик қилинадиган бўлганда, ерни ўз мулки эканлигини билдирадиган нарса билан ўраб олиб, бўлиб беришларини сўрамасдан ҳам, унга эгалик қилаверар эди.
Қайсидир мусулмон ёки кофир, ушрий ўлик ерни ўзлаштирса, унинг аслига ҳам, манфаатига ҳам эга. Мусулмон учун закоти берилиши шарт бўлган экинлар ва мевалар нисобга етса, закот сифатида ушр бериши вожиб бўлади. Кофирдан эса ушр эмас, хирож олинади. Чунки кофир закот аҳлидан эмас. Ердан эса ушр ёки хирождан бири олиниши шарт.
Мусулмон хирож тайинланмаган жойдаги ўлик ерни ўзлаштирса, унинг аслига ҳам, манфаатига ҳам эга саналади, агар кофир бўлса, фақатгина манфаатга эга бўлади. Мусулмон учун ушр вожиб, хирож вожиб эмас. Кофир учун хирож вожиб, худди кофир аҳлидан фатҳ пайтида ўз жойида қолишлари эвазига хирож олинганидек.
Кимки хирожий ердаги ўлик ерни ўзлаштирса-ю, аввал бу ерга хирож белгиланган бўлса, мусулмон ҳам, кофир ҳам ернинг аслига эмас, манфаатигагина эгалик қилади. У ўша ер учун хирож тўлайди, чунки у фатҳ қилинган ер бўлиб, унга хирож белгиланган, шунинг учун у ерга мусулмон эгалик қилса ҳам, кофир эгалик қилса ҳам хирож тўлаши абадий шарт.
Юқоридагилар деҳқончилик учун ўзлаштирилган ерларга тааллуқлидир. Агар ўзлаштириш уй қуриш, заводлар, магазинлар, фермалар барпо қилиш учун бўлса, ушр ҳам, хирож ҳам олинмайди. Бунда ушрий ер билан хирожий ернинг ўртасида фарқ йўқ. Ироқни, Мисрни фатҳ қилган саҳобалар Куфа, Басра, эски Қоҳирани бунёд этдилар ва у ерларда Умар ибн Хаттоб замонида яшай бошладилар, улардан бошқалар ҳам яшадилар, лекин улардан хирож олинмади ва ер учун закот ҳам бермадилар, чунки закот турар жой ва бинолар учун вожиб эмас.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
22.12.2018
