بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Эрон ҳамда унинг Америка ва яҳудий вужуди билан алоқалари, шунингдек, унинг ички ва минтақавий келажаги

Эрон шохи 1950 йилда яҳудий вужудини тан олди. 1979 йилда Хумайний инқилоби унинг устидан ғалабага эришганидан кейин икки томон ўртасидаги алоқалар узилди. Теҳрондаги яҳудий вужуди элчихонаси Фаластин элчихонасига айлантирилди. Бу қадам бундай муносабатларга қарши чиқувчи мусулмон аҳоли талабларига жавоб эди.

Аммо 1980 йилда Ироқ унга қарши уруш очиб, Эрон америкаликларни гаровга олганидан кейин, унинг Америка билан дипломатик алоқалари узилди. У ўз манфаатларини кўзлаб, шох давридан унга мерос бўлиб қолган Америка самолётлари ва ҳарбий техникалари учун эҳтиёт қисмларни яҳудий вужудидан яширинча сотиб ола бошлади. Бу фақат Американинг рухсати билан амалга оширилиши мумкин эди. Тўғрироғи, 1986 йилда «Эрон-Контра» можароси чоғида Америка билан қурол-яроғ ва «Фантом» самолётлари учун эҳтиёт қисмлар, шунингдек, танкларга қарши TOW русумидаги ва самолётларга қарши Hawk русумидаги минглаб ракеталар сотиб олиш бўйича яширин келишув бўлгани маълум бўлди. Бу келишув Парижда Эрон президенти Банисадр билан АҚШ президенти Рейганнинг ноиби катта Буш ўртасида, яҳудий разведка хизмати ходими Ари Бен Менашиа иштирокида тузилди. Республикачилар партиясидан номзод Рейган ва унинг ноиби сайловларда муваффақият қозонишида Эрон муҳим рол ўйнади. Чунки сайловларда улар муваффақият қозониб, демократик номзод президент Картер ютқазиши учун сайловлар тугамагунча гаровдагиларни озод қилмаслик бўйича Эрон билан яширинча келишиб олишган эди.

Эроннинг минтақадаги роли мана шу пайтдан, тўғрироғи, Америка Хумайнийга шохни қулатишга ёрдам берганида бошланди. Америка ҳокимият жиловини топшириш учун уни Париждан олиб келганида, у унга унинг орбитасида ҳаракат қилишга ваъда берди. Ўтган асрнинг саксонинчи йилларида биринчи Сурия қўзғолони бошланганида Эрон Америкага тобе бўлган Асад режимини қўллаб-қувватлади. У Тавҳид ҳаракати каби Ливандаги исломий гуруҳларни унга таслим бўлишга мажбур қилди. 2011 йилдан бери давом этиб келаётган иккинчи Сурия қўзғолонида ўз аскарлари ва тарафдорларини режимга қарши қўзғолон қилиб, Халифаликни ва Аллоҳнинг ҳукмини ўрнатишга чақирган Сурия мусулмонларига қарши жанг қилишлари учун юборди.

Эрон Американи Афғонистон ва Ироқни босиб олишида қўллаб-қувватлади ва ўз тарафдорларини ишғолни қўллаб-қувватлашга мажбур қилди. 2014 йилдан буён уларни Америка ва унинг малайларига исён қилган мусулмонларга қарши курашишга мажбур қилди. Яманда ҳокимиятни эгаллаш учун Америка томонидан қўллаб-қувватланган Ҳусийларни қўллаб-қувватлади.

Шу боис, Америка Эронга ҳарбий техникаси ва ядровий дастурини ривожлантиришга рухсат берди. Бу билан Кўрфаз давлатлари устидан назоратни кучайтириш ҳамда Британия таъсирига барҳам бериш учун Эроннинг уларни қўрқитиб турувчи олабўжи бўлишини истади. Эрон Баҳрайндаги Америка билан алоқа ўрнатган ўз тарафдорларини қўллаб-қувватлаб келди. У Баҳрайнни ўзининг бир қисми деб ҳисоблаб, Кўрфазни ўз назоратидаги ҳудуд деб билади. Шунинг учун Ҳурмуз бўғозини ёпиш билан таҳдид қилади. Американинг Баҳрайнда жойлашган бешинчи флоти мавжуд бўлишига қарамай, Эроннинг ҳарбий кемалари бу давлатлар атрофида кезиб юради. Американинг бешинчи флоти эса, Эроннинг денгиз кучларига зарба бергани йўқ.

Эрондан қўрқиш минтақадаги Британия таъсирининг асосий таянчи бўлган Иорданияни ҳам қамраб олди. Британия ўз фаолиятини Иорданиядан туриб олиб боради ва Сурияда, шунингдек, малайи Саддам қулаганидан кейин Ироқда фаолият олиб бориш учун ундан фойдаланади. Иордания Хумайний режимини қулатиб, Британия малайи шохни ҳокимиятга қайтариш учун Эронга уруш очишга гиж-гижловчиларнинг энг кўзга кўринганларидан бири бўлган. Эрон буни тушунган, лекин Иорданияда иш олиб бора олмаган.

Британия яҳудий вужудига шарқдан бўладиган ҳужумларнинг олдини олиш учун Иорданияни буфер зона сифатида ўрнатди. Иордания ташқи ишлар вазири Сафадий 2024 йил 30 сентябрда буни тасдиқлаб, Иорданиянинг исломий юртлардаги 57та давлат орасида яҳудий вужуди хавфсизлигининг кафолати бўлишга тайёрлигини айтди. У «Биз ҳеч ким учун жанг майдони бўлмаймиз», дер экан, Фаластин уни қизиқтирмаслигини ва Иорданиянинг бетараф ҳудудлигини айтди. Иордания режими яҳудий вужудига қарата отилган Эрон ракеталарига қарши зарба берди.

Шундай қилиб, минтақа давлатлари йирик минтақавий куч ҳисобланган Эрондан қўрқа бошлашди. Бу Саддам режимига қарши яҳудий вужуди ва Эрон ўртасида ўрнатилган яширин алоқаларга қарамай, ҳукмрон минтақавий куч бўлишни истаган яҳудий вужудига ёқмади. Саддам режими ҳам ҳукмрон минтақавий куч бўлишга ҳаракат қилган ва яҳудий вужуди 1981 йилда Американинг розилиги билан унинг ядровий реакторларига зарба берган.

Минтақадаги Эронга тобе гуруҳларнинг ишида фош бўлган нарса шуки, улар Эроннинг минтақавий таъсири учун хизмат қиладиган қуроллардир. Эроннинг минтақавий таъсири эса, Американинг минтақадаги таъсирига хизмат қилади. Ливанда бўлгани каби яҳудий вужуди бу гуруҳларга зарба берса, унинг армияси уларни қўллаб-қувватлаш учун ҳаракатга келмайди. Эрон бу гуруҳлар ҳисобига ўз манфаатларига эришишга ҳаракат қилади. У яҳудий вужуди билан урушга кириб, зарар кўришни истамайди. Чунки яҳудий вужуди унинг ҳаётий кучлари ва бўғинларини, айниқса, ядровий ва нефть иншоотларини, ракета ишлаб чиқарувчи ҳарбий заводларини йўқ қилишга тайёрланмоқда. У 2012 йилда Европа кўмагида унга ҳужум очишни режалаштирган эди. Бироқ Америка бунга йўл қўймади ва уни ҳамда европаликларни овозини ўчириш учун Эронга қарши қаттиқ санкциялар қўллади.

Агар бу кучлар, айниқса, Америка яҳудий вужудини қўллаб-қувватламаса, у Эронга зарба бера олмайди. Агар минтақа давлатлари унга жиддий қаршилик кўрсатса, у ҳеч кимга, шу жумладан Эронга ҳам зарба бера олмайди. Чунки у ҳеч бир ишни ёлғиз ўзи қилишга журъат қила олмайди.

Эрон ҳам яҳудийлар билан ҳамкорлик қиладиган давлатларга зарба бера олмайди. Бунинг далили Иордания бўлиб, у Эроннинг ракеталарини икки марта ушлаб қолди. Амирликлар ва Баҳрайн, шунингдек, ўзини яҳудий вужудининг базасига айлантирган Озарбайжон ҳам яҳудийлар билан ҳамкорлик қилади. Эрон уруш кўламини кенгайтирмасликда Америкага бўйсунди. Агар у биринчи кунданоқ жангни бошлаб, Сурия ва Ливан тарафдан Фаластин шимолига кирганида, кучли мавқега эга бўлар эди.

Демократлар бошчилигидаги Америка Эронга зарба беришга қарши чиқади. 2024 йил 10 сентябрда АҚШ президенти Байден билан яҳудий вужуди бош вазири Нетаняху ўртасида бўлган телефон суҳбати буни тасдиқлади. Чунки Нетаняху Эронга зарба беришни қаттиқ талаб қилган эди. Расмий «Кан» яҳудий канали берган хабарда айтилишича, «Икки томон ўртасида ишонч инқирози бор бўлиб, Америка (Исроил) сиёсатидан умидсизликка тушган». Сионистлиги билан мақтанадиган Байден заиф президент сифатида намоён бўлди. Чунки у Нетаняхуга қаттиқ босим ўтказмади. У ҳатто яҳудий вужуди мудофаа вазири Галантдан Эронга зарба бериш бўйича у билан келишиб олиш учун Вашингтонга келишни сўради.

Эрон Трампнинг президентликка келишидан қўрқади. Чунки Трамп яҳудий вужудини мутлақ қўллаб-қувватлаши билан Демократлардан ўзиб кетмоқда ва биринчи муддатида бўлгани каби Эронга янги санкциялар қўллаш билан таҳдид қилмоқда. У Қуддусни ва Жўлон тепаликларини яҳудий вужудининг бир қисми деб тан олиб, минтақадаги давлатларни у билан муносабатларни нормаллаштиришга мажбур қилган ва ўзининг хаёлий аср келишуви билан икки давлат ечими лойиҳасига путур етказган эди. Агар у яна ҳокимиятга келса, Саудия ва бошқа давлатларни яҳудий вужуди билан муносабатларни нормаллаштиришга мажбур қилади.

Буларнинг барчаси Эронни қуршаб олади ва унинг минтақавий фаолиятини чеклайди. Шунингдек, унинг режимини ҳатто ичкарида ҳам кўпроқ ён беришга, жумладан, татбиқ қилинаётган баъзи шаръий аҳкомларни татбиқ этишдан воз кечишга ва инқилобий гвардия ваколатини чеклашга мажбур қилади. Бу Америка билан муроса қилишга тайёрлигини эълон қилган Пезешкиан ва ноиби Зариф бошчилигидаги янги раҳбариятда кўринди.

Эроннинг бу аҳволга тушишининг сабаби шуки, у унинг суверенлигини мақсад қилган, барча мусулмонларни мазҳаб ва миллатларга ажратмасдан, ягона Исломий давлат соясида бирлаштирувчи, шунингдек, Америкага содиқ бўлишдан ва унинг минтақадаги малайларини қўллаб-қувватлашдан йироқ бўлган Ислом асосидаги конституцияни қабул қилмади.

Роя газетасининг 2024 йил 16 октябр чоршанба кунги 517-сонидан