ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Тўққизинчи: Қозилик

(5)

Маҳкамаларни ташкил қилиш (давоми)

Масалаларга қараб маҳкамаларнинг даражалари турлича бўлиши мумкин. Айрим қозилар муайян турдаги масалаларга хослаштирилиши, бошқа масалалар эса, бошқа маҳкамаларга топширилиши жоиз.

Негаки қозилик халифадан ноибликдир. Бу иш билан ваколат бир хил ишдир. Уларнинг ўртасида фарқ йўқ. Чунки бу иш ҳам ваколатга киради. Ваколат эса, умумий бўлиши ҳам, хусусий бўлиши ҳам, яъни чекланган бўлиши ҳам, чекланмаган бўлиши ҳам мумкин. Шунинг учун, гарчи бир жойда бўлса ҳам, муайян бир масала юзасидан бир қози, бошқа масалаларга эса, бошқа қози тайинланиши мумкин. Турли даражадаги маҳкамалар бўлиши жоизлиги ҳам мана шундан келиб чиқади. Дастлабки даврлардаги мусулмонларда шундай бўлган. Мовардий ўзининг «ал-Аҳкам ас-Султонийя» номли асарида шундай дейди: «Абу Абдуллоҳ Зубайрий айтадики, амирлар бизда Басрада бир муддат бўлган пайтларида ҳар доим жомеъ масжидига бир қози тайинлардилар. Уни масжид қозиси, деб номлардилар. У йигирма динор ёки икки юз дирҳам ва ундан оз миқдордаги ишларни кўриб чиқар ва нафақаларни белгилар эди. Ўз жойидан ва ўзига белгиланган нарсадан бошқасига ўтмасди». Расул ﷺ бир масала юзасидан қозилик қилиш учун Амр ибн Осни, бутун бир вилоятга – Яманга қозилик қилиши учун эса, Али ибн Абу Толибни ўзларидан ноиб этиб тайинлаганлар. Шундан кўриниб турибдики, қозиликни хусусий қилиш ҳам, умумий қилиш ҳам, яъни чеклаш ҳам, чекламаслик ҳам мумкин.

Апелляция ва кассация маҳкамалари бўлмайди. Чунки масала юзасидан чиқарилган ҳукм даражаси битта қатъий ҳукмдир. Демак, қози ҳукмни айтдими, тамом, у албатта ижро этилади. Унинг ҳукмини бошқа бир қозининг ҳукми бекор қилолмайди. «Ижтиҳод ўзига ўхшаган яна бир ижтиҳод билан бекор қилинмайди», деган шаръий қоида бор. Демак, бирон мужтаҳид бошқа бир мужтаҳидга қарши ҳужжат бўлолмайди. Шунинг учун бир маҳкама чиқарган ҳукмни бекор қиладиган бошқа бир маҳкама бўлиши мумкин эмас.

Лекин агар қози Исломий шариат ҳукмлари билан ҳукм чиқармасдан, куфр ҳукмлари билан ҳукм чиқарса ёки Китоб, суннат ва саҳобалар ижмосидаги қатъий ҳужжатга зид ҳукм чиқарса ва ё воқе моҳиятига тўғри келмайдиган ҳукм чиқарса, масалан, бир одамни қасддан қотиллик содир этган, дея унинг устидан қасос ҳукмини чиқариб юборса, ортидан эса, ҳақиқий қотил топилиб қолса, шу ва шу каби ҳолатларда қозининг ҳукми бекор қилинади. Зеро, Расул ﷺ:

«مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ»

«Кимки бизнинг бу ишимизда ундан бўлмаган ишни пайдо қилса, у рад этилур», деганлар. Бу ҳадисни Бухорий ва Муслим Оиша р.а. йўлидан ривоят қилганлар. Жобир ибн Абдуллоҳ ривоят қилади:

«أَنَّ رَجُلًا زَنَى بِامْرَأَةٍ, فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ r فَجُلِدَ. ثُمَّ أُخْبِرَ أَنَّهُ مُحْصَنٌ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ»

«Бир киши бир аёл билан зино қилди. Набий ﷺ буюрдилар ва унга дарра урилди. Кейин унинг уйланганлигининг хабари берилди. Бас, у зот буюрдилар ва у тошбўрон қилинди». Молик ибн Анас ривоят қилади:

«بَلَغَنِي أَنَّ عُثْمَانَ أُتِيَ بِامْرَأَةٍ وَلَدَتْ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا. فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ: مَا عَلَيْهَا رَجْمٌ, لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: }وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْرًا{ وَيَقُولُ:
}وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ{ فَالْحَمْلُ يَكُونُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ, فَلا رَجْمَ عَلَيْهَا. فَأَمَرَ عُثْمَانَ بِرَدِّهَا»

«Менга етиб келган хабарга кўра, Усмон р.а.нинг олдига олти ойда туғиб қўйган бир аёлни олиб келишди. Усмон уни тошбўрон қилишга буюрди. Шунда унга Али, унга нисбатан тошбўрон қилиш ҳукми чиқарилмайди, негаки Аллоҳ Таоло: «Унга ҳомиладор бўлиш ва уни (сутдан) ажратиш (муддати) ўттиз ойдир» (46:15) ва «Оналар болаларини тўла икки йил эмизадилар. (Бу ҳукм) эмизишни бенуқсон қилмоқчи бўлган кишилар учундир», (2:233) деган, демак, ҳомиладорлик олти ой бўлиши мумкин, шунинг учун у тошбўрон қилинмайди, деди. Бу гапни эшитган Усмон аёлни қайтаришга буюрди». Абдурраззоқ имом Саврийдан хабар бериб, шундай дейди: «Агар қози Аллоҳнинг Китоби ёки Расул ﷺ нинг суннатлари ва ё саҳобалар ижмосига зид ҳукм чиқарса, кейинги қози унинг ҳукмини рад этади».

Ҳукмларни бекор қилиш салоҳияти мазолим қозисига берилади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

23.09.2021й