ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ
ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ
(Бошқарув ва идора)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Ўн учинчи: Уммат мажлиси
(шўро ва муҳосаба)
(9)
Бу сафарги суҳбатимизда ҳам Уммат мажлиси салоҳиятларининг далилларини ўрганишда давом этиб, сўнгги тўртинчи ва бешинчи бандлари билан танишамиз.
Тўртинчи банднинг далили эса, Пайғамбар ﷺ Абдулқайс вакиллари шикоят қилгани учун Баҳрайндаги омиллари Ало ибн Ҳазрамийни бўшатганларидир. Ибн Саъд Муҳаммад ибн Умар орқали ривоят қилишича:
«أَنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ قَدْ كَتَبَ إِلَى الْعَلاءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ أَنْ يَقْدَمَ عَلَيْهِ بِعِشْرِينَ رَجُلاً مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ, فَقَدِمَ عَلَيْهِ بِعِشْرِينَ رَجُلاً رَأْسُهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَوْفٍ الْأَشَجُّ, وَاسْتَخْلَفَ الْعَلاءُ عَلَى الْبَحْرَيْنِ الْمُنْذِرَ بْنَ سَاوَى, فَشَكَا الْوَفْدُ الْعَلاءَ بْنَ الْحَضْرَمِيَّ, فَعَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَوَلَّى أَبانَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ, وَقَالَ لَهُ اِسْتَوْصِ بِعَبْدِ الْقَيْسِ خَيْراً, وَأَكْرِمْ سَرَاتِهِمْ»
«Пайғамбар ﷺ Ало ибн Ҳазрамийга Абдулқайсдан йигирма киши билан бирга келиши тўғрисида мактуб юборадилар. У Абдуллоҳ ибн Авф ал-Ашажж бошчилигида келди. Ало Баҳрайнга ўринбосар қилиб Мунзир ибн Савони қолдирди. Шунда вакиллар Ало ибн Ҳазрамийдан шикоят қилгани сабабли Расулуллоҳ уни бўшатадилар ва Аббон ибн Саид ибн Осни волий этиб тайинлайдилар. Унга: «Абдулқайсга яхши муомалада бўл, улуғларини ҳурмат қил», дейдилар». Яна бир далил Умар ибн Хаттоб одамларнинг шикояти учунгина Саъд ибн Абу Ваққосни волийликдан бўшатганидир. Умар шундай деди: «Мен уни ожизлиги ва хиёнати сабабли бўшатганим йўқ». Булар эса, вилоятлар аҳолиси ўз волийлари ва амирларидан ғазаблангани ва норозиликларини билдиришга ҳақлилигини ва бунинг учун халифа уларни бўшатиши вожиблигини кўрсатади. Яъни вилоятлар мажлислари, шунингдек, Уммат мажлиси ҳам – вилоятлардаги барча мусулмонлардан вакил бўлгани учун – волийлар ва омиллардан норозиликларини билдиришлари мумкин. Халифа эса, агар шикоят вилоят мажлисининг аксарияти ёки Уммат мажлисининг аксарияти томонидан бўлган бўлса, дарҳол уларни бўшатиши вожиб бўлади. Бу иккаласи ўзаро қарама-қарши бўлиб қолса, биринчи ўринда вилоят мажлисининг раъйи қабул қилинади. Чунки у волийнинг ҳолатларини Уммат мажлисидан кўра яхшироқ билади.
Бешинчи бандда икки масала бор:
Биринчиси номзодларнинг чеклови бўлса, иккинчиси олтита ёки иккитага чекланишидир.
Биринчисига келсак, кимки Хулафои рошидинларнинг қандай сайланганини кузатган бўлса, номзодларни чеклаш бевосита мусулмонларнинг намояндалари томонидан ёки халифадан номзодни улардан ноиб сифатида белгилаб беришни талаб қилишлари орқали амалга ошгани маълум бўлади.
Бану Соида айвонида номзодлар Абу Бакр, Умар, Абу Убайда ва Саъд ибн Убодалар бўлиб, шуларга чекланилган эди. Бу нарса айвон асҳобларининг розилиги билан, ундан кейин эса, саҳобалар розилиги билан амалга ошган ва ўша ерда байъат берган эдилар.
Абу Бакр р.а.нинг сўнгги даврларида уч ойча ўзидан кейинги халифа ҳақида маслаҳат сўраб, муҳокама қилди. Бу ҳақда асҳоблар у киши билан тортишганларидан кейин, у киши томонидан Умар кўрсатилганини маъқулладилар, яъни номзод бир кишига чекланди.
Умарга суиқасд қилиниб, ханжар санчилгандан кейин чеклов янада аниқ ва тиниқ бўлди. Чунки Умар р.а.дан номзодни кўрсатиб беришни талаб қилгандилар, у киши уни олти кишига чеклаб қўйди ва бошқани бу номзодлар сафига киритишни тақиқлаб, бунда қаттиқ турди. Бу эса, маълум ва машҳурдир.
Али р.а.га байъат берилган пайтда ягона номзод шу киши бўлиб, бошқа номзод йўқ эди. Шу боисдан чеклашга ҳожат йўқ эди.
Чеклов мусулмонлар оммаси олдида амалга оширилар эди. Агар у жоиз бўлмаганда, яна бу ерда бошқалар номзодни рад эта олиш ҳуқуқига ҳам эга бўлса, у инкор қилиниб, ижро этилмасди. Шунинг учун саҳобалар ижмосига биноан халифаликка номзодларни чеклаш жоиз. Демак, Уммат, яъни унинг намояндалари номзодларни чеклаш ҳуқуқига эга. Бу Уммат томонидан бевосита амалга ошириладими ёки собиқ халифанинг улардан ноиб сифатидаги чеклашини ижро этиш билан бўладими, фарқи йўқ.
Чеклов жиҳатидан олиб қаралганда шундай бўлади. Аммо чекловнинг дастлаб олтита бўлишига келсак, у Умар р.а.нинг фаолиятларидан ўрганилган бўлса, ундан кейин унинг иккитага чекланиши эса, Абдурраҳмон ибн Авфнинг фаолиятидан олинди. Шунингдек, байъат маъноси мусулмон сайловчиларнинг кўпчилиги билан рўёбга чиқиши кўзланди. Чунки номзодлар иккитадан кўп бўлса, ютиб чиққан номзод энг камида сайловчиларнинг ўттиз фоизи билан ғолиб чиққан ҳисобланади. Бу эса, эллик фоиздан кам демакдир. Номзодлар иккитадан ошмасагина улардан бири кўпчилик овоз билан ғолиб чиққан бўлади.
Мазолим маҳкамаси томонидан байъат бериш шартлари тўлиқ топилган, деб қарор қилинган номзодларни Уммат мажлиси олтита ва иккитага чеклашига тўхталсак, бундан мақсад халифанинг байъат бериш шартлари топилиши лозим бўлган номзодлар орасидан сайланишидир. Шунинг учун мазолим маҳкамаси номзодлар орасидан шу шартлар топилмаётган ҳар қандай кишини четлатади. Ундан кейин маҳкама томонидан шартлар топилган, деб қарор қилинган номзодларни Уммат мажлиси белгилайди.
Бешинчи банд шунинг учун ишлаб чиқилди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими
05.01.2022й
