Минск келишуви ва Украинадаги ҳодисаларнинг тезлашиши
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Саволга жавоб
Минск келишуви ва Украинадаги ҳодисаларнинг тезлашиши
Савол:
Меркел ва Олланднинг Путин билан боғланишида, кейин Украина президенти иштирокидаги Минскдаги тўпланишда эътиборни тортадиган жадаллик кузатилди… Учрашувдан кейин Минскда 2015 йил 15 февралдан эътиборан Украина шарқида ўт очиш тўхтатилиши ва қуролсизлантирилган минтақа пайдо қилиниши тўғрисидаги келишувга эришишди… Минск келишувида келишича, Украина ҳукумати ва мамлакат шарқидаги исёнчилар олдида ўт очиш тўхтатилганидан кейин оғир қурол-аслаҳаларни фронт чизиғидан олиб чиқиб кетишни бошлаш учун икки кун бор. Бу қуролсиз минтақани пайдо қилиш имконини беради, бу минтақа фронт чизиғининг икки томонида етмиш километрга кенгайтирилади… Европани (Франция ва Германияни) Украина борасида ҳатто Қрим ҳақида бирон нарсани айтмай бир сиёсий келишувни тузиш учун Россия билан боғланишга шошилишга, балки елиб-югуришга нима мажбур қилди? Ҳолбуки Европа Қрим мавзуси муҳокама қилиниши таъминланмагунча бундай келишув борасида вақтни чўзиб келаётган эди-ку? Британия бош вазири нега улар билан бирга иштирок этмади? Нега Америка бу келишувга рози бўлмади? Бу келишувни амалга оширишга нисбатан нима кутилмоқда? Савол чўзилиб кетгани учун узр сўрайман, Аллоҳ сизга яхшиликни мукофот қилсин.
Жавоб:
Тўғри жавобга эришиш ва тасаввур аниқ бўлиши учун қуйидагиларни айтамиз:
1 – Американинг умумий сиёсати Украинани Россиянинг ёнидаги қайноқ кескинлик ўчоғи ҳолатида қолдиришдир. Америка Сурия масаласи, Эрон ядровий шартномаси ва шу каби бир қатор масалаларда Россияни Америка фойдасига ишлайдиган олд чизиққа айлантириш учун унга босим қилиш ва аврашда бундан фойдаланади. Европа бу умумий сиёсатга қаршилик қилмаётган эди. Чунки Европа бу сиёсат Европада Россия билан урушга ёки урушга ўхшаш нарсага олиб келмайди деб билар эди… Шунинг учун Украина ҳодисалари мана шу тарзда: сепаратчилар билан украина армияси ўртасидаги тўқнашувлар, Қрим ҳақида чурқ этмаслик тарзида давом этди… Ишлар бир авж олиб, бир сусайиб давом этди. Шунинг учун Европа бу аҳвол вазиятнинг аланга олиш даражасигача ёки унга яқин даражагача етиб қайноқ ҳолга келишида ўз таъсирини ўтказади деб билмади…
2 – Лекин охирги пайтларда баъзи бир ишлар рўй берди. Америкага Украинадаги саноқли тўқнашувлар билан давом этаётган бу жимлик ёқмади. Айниқса халқаро масалалар авж ола бошлагани учун ва Россияга нисбатан босим ўтказиш ва ғаламислик қилиш – агар Украинадаги вазият «совийдиган» бўлса – натижа бермайдиган бўлгани учун Америкага бу жимлик ёқмади. Шунинг учун Америка Украинадаги аҳволни «қайноқ» ҳолга келтириш йўлини тутди… Америка шу мақсадда ўзининг Украинага энг замонавий қуроллар билан ёрдам беришини ва Украинанинг НАТОга кириши мумкинлигини билдира бошлади… Бундан ташқари Америка Россиянинг ҳаётий нуқталарига яқин жойда баъзи қуролли машқларни ҳам ўтказди. Бу иш Россияни ғаламислик билан гижгижлашни пайдо қилди, натижада Россиянинг Украина яқинидаги ҳарбий ҳаракатлари авж ола бошлади, балки гарчи эълон қилинмаган бўлса ҳам сепаратчилар билан бирга аралашуви ҳам юз берди ҳамда деярли қизишиб баёнотларни берди…
Баъзи ахборот воситалари Америка ташқи ишлар вазири Керрининг Киевга келгани ҳақида хабар тарқатди. Унинг бу сафари Путин сиёсий келишув мавзусини муҳокама қилиш учун Меркел ва Олланд билан учрашган вақтга тўғри келди. Керри ўз сафари чоғида Киевда Вашингтоннинг Киев кучларини қирғин қуроллари билан таъминлаши масаласини муҳокама қилди. Ваҳоланки у Минскда йиғилганлар бунга қарши эканини яхши билар эди. «Ҳаёт» ҳам 2015 йил 6 февралда ўзининг «жума» сайтида қуйидагиларни билдирди «… Вашингтон Киевга 118 миллион доллар қийматида шошилинч ёрдамларни етказиб беришини эълон қилган эди. Бу маблағ Украина кучларини машқдан ўтказиш ва техник жиҳозларни етказиб бериш учун ажратилди. Бу жиҳозлар орасида бронжилетлар, ҳарбий машиналар ва кечасида кўриш аппаратуралари… бор». Рус ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Александр Лукашевич бунга «Киевни замонавий Америка қуроллари билан таъминлаш низони авж олдириш таҳдидини туғдирибгина қолмасдан балки Россия хавфсизлигига ҳам хатар туғдиради. Россия ерлари бир неча марта Украина армиясининг ўққа тутишларига учради» деб рад жавоби берди ва «бундай қарорни қабул қилиш Россия-Америка алоқаларига оғир зарар етказади» деб огоҳлантирди…
Америкалик масъуллар ҳам Қрим мавзуси ҳақида берган баёнотларида, Россиянинг Қримни ўзига қўшиб олиш билан қилган ишлари агрессиядир, деб билдиришди. Масалан Америка президенти Барак Обама 2015 йил 9 феврал душанба кунидаги интервьюсида Россияга Украинадаги низо бўйича огоҳлантириш йўллади. У, Москванинг «Европа чегараларини қурол кучи билан қайта чизиб чиқишга ҳаққи йўқ» деди. Бу Минскда имзоланган келишувда тушириб қолдирилган Қрим Ярим Ороли мавзусига очиқ ишорадир. Табиийки бу баёнот Россияга нисбатан бир қизиган оловни қўзғайди. Чунки у Қримни ўзининг бир қисми деб ҳисоблади, бу эса мана шу баёнотнинг далолат мазмунини Американинг Украина армиясини қуроллантириш ҳақидаги баёнотлари билан – агар улардан ошиб тушмаса – мос қилиб қўяди…
3 – Европа, айниқса Германия ва Франция Америка баёнотларини жиддий қабул қилди. Шунинг учун ҳам бу икки мамлакат Украинани қурол-аслаҳа билан таъминлашга қарши эканини, чунки бу Европада урушга олиб келиши мумкинлигини шоша-пиша билдирди…
Масалан 2015 йил 6 февралдан 2015 йил 9 февралгача Мюнхенда ўтказилган халқаро хавфсизлик конференциясида сўзлаган нутқида Меркел Америка қурол-аслаҳаларини Киевга юбориш низони ҳал қилишга ҳисса қўшади деган фикрни рад қилиб бундай деди: «Энг яхши қуроллантирилган Украина армияси президент Путинни унинг ҳарбий жиҳатдан ютқазишига ҳеч қачон ишонтиролмайди, айни пайтда Европа Россияга қарши туриб эмас, Россия билан ҳамкорликда ўз хавфсизлигини кучли таъминлашни истайди». Немис мудофаа вазираси Урсула ҳам Мюнхендаги ана шу йиллик конференциянинг очилишида сўзлаган нутқида Ғарбнинг Украина армиясига қурол-аслаҳаларни юбориши «Украинадаги низони авж олдириши мумкинлигидан» огоҳлантирди. Чунки – деди у – «қурол юбориш оловга ёғ сепишдир ва у бизни талаб қилинган ечимдан йироқлаштиради».
Франция ҳам худди шундай иш тутди. Масалан «Қудс Арабий» 2015 йил 7 февралда бундай деб ёзди: «Француз президенти Франсуа Олланд ташаббус охирги имкониятлардан биттаси эканига ишонишини билдирди». Олланд сўзини давом эттириб ўзаро келишув ёки бир доимий келишув асосидаги ечим бўлмас экан сценарий маълумдир «унинг номи урушдир» деди. Олланд қўшимча қилиб ўзига нисбатан немис канцлери Ангела Меркел билан бирга Киевга ва Москвага бориш оғир ва таваккалчилик бўлганини айтиб «Лекин бу бориш албатта зарур эди» деди. Олланд изоҳ бериб ўзи ва Меркел «уруш шарпаси Европа эшикларини қоқаётгани» ҳақида бир хил фикрда эканликларини айтди. Француз ташқи ишлар вазири Лоран Фабиус ҳам – унинг мамлакати воситачилик ҳаракатларини сарфламоқда – «Ҳеч ким кенг қамровли уруш тузоғига тушишни истамайди, бу урушда ҳеч кимга манфаат йўқ, шунинг учун вариантларни танлаш вақти келди» дер экан Германия ва Франция Украина борасида эришмоқчи бўлаётган нарса «қоғозда қолиб кетадиган тинчлик эмас, амалий тинчликдир» деб таъкидлади.
4 – Европа (Франция ва Германия) Америка позициясидаги бу қайноқ ривож Украинага қарши рус ҳарбий амалиётларининг авж олишига олиб келишидан, оқибатда Европани – агар у Украина томонида турмайдиган бўлса – қийин аҳволга солиб қўйишидан хавотирга тушиб қолди. Бунинг натижасида Европада уруш ёки урушга ўхшаш ҳолат келиб чиқади, айни вақтда бу уруш Америкага таъсир қилмайди. Демак мана шу нарса Европани Украина борасида Америка фикрига қўшилиш сиёсатини ўзгартиришга қаттиқ ундаган сабаб бўлди. Шунинг учун Европа бир сиёсий ечимни пайдо қилиш ва Европа билан Россия ўртасидаги ҳар қандай қайноқ кескинликнинг йўлини тўсиш учун рус президенти билан боғланиб туриш қарорига келди. Шундай ҳам бўлди. Чунки Европа (Франция ва Германия) етакчилари 2015 йил 6 февралда бу ишни муҳокама қилишди ва унга келишиб олишди, ана шундан кейин Меркел бу ишни Обамага билдириб қўйиш учун – ундан изн сўраш учун эмас – 2015 йил 8 февралда Вашингтонга борди… Европанинг биринчи марта Америка томонидан «яшил чироқ»ни олмасдан иш борасида ҳукм чиқаргани аниқ бўлди. Чунки бу иш ҳужжати бўйича ўзаро келишув ва уни уч етакчи: Владимир Путин, Ангела Меркел ва француз президенти Франсуа Олланд томонидан 2015 йил 6 февралда тасдиқлаш амалга ошган эди. Украинадаги гуруҳларни (президент ва исёнчиларни) бу ҳужжатни имзолашга чақириш қолди, холос, ана шундан кейин Меркел Вашингтонга Обамага билдириб қўйиш учун борди!
5 – Франция ва Германия томонидан билдирилган бу позиция Обама ва унинг идорасига катта таъсир қилди. Бу эса Мюнхен саммити конференциясида Керри билан Меркел ўртасидаги даҳанаки жангларга сабаб бўлди. Бу даҳанаки жанглар айниқса Американинг Украинани қурол-аслаҳа билан таъминлаши ҳақида – Европа бунга қарши чиқаётган бир вақтда – берган баёнотлари хусусида бўлди. Масалан «Ҳаёт» ўзининг Аҳад сайтида 2015 йил 8 февралда қуйидагиларни ёзди: «Мюнхендаги халқаро хавфсизлик конференцияси Вашингтоннинг Украина шарқидаги москвапараст сепаратистларга қарши жанг қилиш учун Киев кучларини қуроллантириш ниятида экани хусусида немислар билан америкаликлар ўртасидаги кескин даҳанаки «жанг»га гувоҳ бўлди. Буни мана шу низода Путинга қарши туриш кайфияти борасида Атлантик Иттифоқ аро фикр мувофиқлиги йўқлиги акс эттирди». Мюнхен конференциясидан кейин америкалик сенатор Линдси Грэм Меркелнинг Украина кризисига аҳамият бераётганини мақтади, лекин у «Канцлернинг уйғониб Москва тажовузлари аслида нима эканидан огоҳ бўлиши вақти келди» деб сўзини тўлдирди ва сўзини давом эттириб: «Европалик дўстларимиз ҳафсалалари пир бўлиши учун Москвага боришлари мумкин, чунки бу иш ҳеч қачон муваффақият келтирмайди, яна бир ёлғонга ва хатарга айланган нарсага қарши туриш лозим» деди.
6 – Лекин шуларнинг ҳаммасига қарамай Европа ҳамон анча даражада Американинг дўсти бўлиб қолмоқда. Лекин бу дўст олов ўзига яқинлашаётганини кўрди. Шунинг учун анави дўстидан изн олиб ўтирмай – чунки у узр айтиб ўзимни оқлаб оларман деб ўйлади – уни ўчиришга шошилди! Мана шу позицияларни намойиш қилингани кўриниб турибди. Чунки Обама ва Меркел ўзларининг учрашувларидан кейин 2015 йил 9 февралда икки соат давом этган матбуот коференциясида «Россиянинг Украинага қилган босқини бизнинг бирлигимизни кучайтирди, биз асло бетараф турмаймиз» деб таъкидлашди. Обама бундай деди: «Бу ҳафтада дипломатия иш бермаган тақдирда мен командамни бошқа вариантларни ишлаб чиқиш сари йўллайман, уларнинг орасида қуроллантириш ҳам бор». У қўшимча қилиб: «Ҳеч қандай ҳарбий ечим йўқ, лекин мақсад Россия ҳисоб-китобларини ўзгартиришдир, маълумки мен ҳали қарор қабул қилганим йўқ». Меркел эса бошқа вариантлар билан сабоқ бериб қўйишдан олдин дипломатияга «охирги уриниб кўриш» имкониятини бериш фикрига маҳкам ёпишиб олди. У «Америка-Европа иттифоқчилиги кучли бўлиб қолаверади, қарорларимиз кейинчалик қандай бўлишидан қатъий назар бу иттифоқ давом этаверади» деди. Иккаласи (Америка ва Европа) ўртасидаги арқон узилмагани кўриниб турибди, лекин у кучли чўзилмаган, аксинча баъзи америкалик масъулларнинг гап-сўзларида бир оз заҳарханда ҳам бор! Бунга мисол қилиб юқорида исми айтиб ўтилган америкалик сенаторнинг гапини келтириш мумкин.
7 – Юқоридагиларнинг барчасидан хулоса қиламизки, Европанинг Украина масаласи борасида Россияга нисбатан сиёсатидаги тўсатдан ўзгаришга сабаб – Европа хатарни шишириб улкан қилиб кўрсатган бўлса-да – юқорида айтиб ўтилган мулоҳазалардир… Шундай қилиб Европа шоша-пиша келишувга киришди, ҳолбуки бу келишувдаги шартлар Россия фойдасига бўлди, унда ҳатто Қрим мавзусига тўхтаб ўтилинмади. Бу Меркелнинг шу мавзу ҳақида ўзига йўлланган саволга жавоб беришида аниқ кўринди, чунки у Қрим мавзуси ўзи учун муҳим эмас, балки муҳими бирон келишувга эришишдир, деган мазмунда жавоб берди! Унинг жавоби сўзма-сўз бундай бўлди: «Мен ерларга тааллуқли масалалар билан ўзимни машғул қилиб ўтирмоқчимасман, ҳар бир давлатнинг вазифаси бу музокараларни ўзи идора қилишидир, мен француз президенти билан бирга Москвага бетараф воситачилар сифатида бормайман. Бу масала Франция ва Германия манфаатларига ва энг аввало Европа Иттифоқи манфаатига тааллуқлидир». Шуни ҳам айтиш керакки, Америка Қримни тилга оладими ёки олмайдими, Германия ва Франция Қримни тилга оладими ёки йўқми, ҳеч фарқсиз бу мустамлакачилардан ҳар бирини Қрим уларнинг капиталистик тушунчасидаги мустамлакачилик манфаатларини рўёбга чиқариб берадиган миқдордагина қизиқтиради, холос…
8 – Энди Британия бош вазирининг Франция ва Германияга нега шерик бўлмаганига келсак, Британия позицияси одатдагидек у ерда бир қадам, бошқа ерда бошқа қадамни ташлашдир! Чунки масалан Британия ташқи ишлар вазири Филип Хэммонд рус президентини Украина борасида «Диктатордек иш тутяпти» деб сифатлар экан Киев кучлари рус армиясини жанг майдонида мағлуб қилиши мумкин эмаслигини, бу эса сиёсий ечимни қон тўкишни тўхтатиш учун бирдан-бир ечим қилиб қўйишини кўрсатиб ўтди. Хэммонд: «Ўзининг мамлакати Киев кучларини қуроллантиришни режалаштирмаётганини» ҳам таъкидлар экан у бунда Европани рози қилаётган бўлади…
Лекин у бошқа баёнотида Британия Украина армиясига сепаратистларга қарши жанг қилишда ёрдам бериш учун бу армияни қуроллантириш режаси йўқлигини эълон қилган олдинги қарорини қайта кўриб чиқмоқчи эканини айтди. Бу эса Қўшма Штатлар истаётган нарсадир. Ҳаёт 2015 йил 11 феврал чоршанбада бундай деб ёзди: Британия ташқи ишлар вазири Филип Хэммонд парламентга: «Украина кучларининг қулашига йўл қўйишимиз мумкин эмас» деди, у қўшимча қилиб: «Украинага қирғин қуролларини етказиб бериш Атлантик Иттифоқ (НАТО)даги ҳар бир давлатнинг бир алоҳида миллий қароридир, биз буни қилиш ниятида эмасмиз, лекин биз позициямизни қайта кўриб чиқиш ҳуқуқимизни сақлаб қоламиз». Шундай қилиб демак у (тўғри жавоб беришдан айёрлик билан қочиб) эшикни очиқ қолдиряпти. Чунки у бундай нияти йўқлигини, лекин позициясини ўзгартириши мумкинлигини, натижада шундай ниятда бўлиб қолишини айтмоқда! У бунда Американи рози қиляпти, у билан тўқнаш келмаяпти, Британиянинг охирги пайтларда ҳаммага маълум позицияси мана шу. Шунга биноан демак Британия бош вазири Меркел ва Олланд билан шерик бўлмади.
9 – Энди нима кутилишига келсак, Америка – кучлироқ эҳтимолга кўра – бу келишувнинг амалга ошишига тўсиқ бўладиган бир неча муаммоларни пайдо қилиши мумкин. Чунки унинг Украинада ўз тобелари бор, республика президенти Порошенко Европага яқин бўлса-да лекин унда Американинг ҳам улуши бор…
Шунга кўра демак Америка вазиятни қуйидаги учта ишнинг бири билан ёки ҳаммаси билан кескинлаштириши мумкин:
– Украинани замонавий қурол-аслаҳа билан таъминлаш
– Украинани НАТОга киритиш учун у билан муҳокамалар олиб бориш
– Ёки ўзининг Украинадаги баъзи одамларини ҳаракатга келтириш
Ана шундан кейин бу келишув барбод бўлади. Чунки бу уч вариантдан ҳар бири
Россиянинг жиғига тегади, ҳодисаларга таъсир қилади, оқибатда барбод қилади…
Россия бу масалада Американинг салмоғи оғир эканини тушунгани учун ҳам у билан сўзлашувларга киришга ҳаракат қилиши мумкин. Шунинг учун ҳам олдинроқ Россиянинг Европа билан сўзлашувлар олиб боришдан кўра Америка билан сўзлашувлар олиб боришни афзал кўриши ҳақида хабарлар тарқалган эди. Лекин Россия билан боғланишга шошилиш Европа томонидан бўлди.
10 – Кутилаётган нарса мана шудир… Биз учун эса бу мавзу борасида Қрим муҳимдир, чунки у исломий юртдир, биз у билан ва у биз билан узоқ асрлар бирга яшадик. Шунинг учун агар у бу ҳодисаларнинг чуқур гирдобида бўлмаганида Америка билан Россия ўртасидаги низонинг бизнинг наздимизда катта аҳамияти бўлмас эди… Чунки Қрим Россия уни босиб олгунга қадар асрлар давомида Халифаликка тобе бўлиб келган. Россия Ғарб давлатлари билан тил бириктириб Қримни ўн саккизинчи аср охирларида ўзига қўшиб олди. Ҳолбуки Қрим милодий 1430 йилдан бошлаб исломий амирлик бўлган, кейинчалик у милодий 1521 йилда, Халифалик гуллаб-яшнаган даврда Усмоний Халифалик давлати вилоятларидан бирига айланди. Рус ва куфр давлатлари унга қарши тил бириктириб уни милодий 1783 йилда Усмоний давлатдан ажратиб ташлашга муваффақ бўлишгунга қадар шундай вилоят бўлиб турди. Мустамлакачилар Қримда ваҳшийлар ҳам жирканадиган жиноятларни ва қирғинларни амалга оширишди, шундан кейин Қримни Россия таркибига қўшишди. Қрим пойтахтининг «Оқ Масжид» деган номи ҳозирги Симферополь деган номга ўзгартирилди. Маълумки Қрим унинг аҳолиси бўлган татар мусулмонлари тилида қалъа ёки мустаҳкам истеҳком маъносини англатади. Шундай қилиб демак Қрим уни руслар босиб олишидан олдин уч ярим аср давомида исломий юрт бўлиб келди! Демак унда барқарорлик у яна ўзининг аслига, инша Аллоҳ кириб келаётган Халифалик давлатидаги бир исломий вилоят бўлишига қайтиши билан бўлади.
Биз узоқ ёки қисқа вақт ўтишидан қатъий назар Қримни ва мустамлакачи кофирлар босиб олган ҳеч қайси исломий юртни унутмаймиз.
وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ
«Бу кунларни (яъни ғалаба ва мағлубият кунларини) одамлар орасида айлантириб турамиз» [Оли Имрон 140]
وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ
«Албатта сизлар унинг хабарини (озгина) вақтдан сўнг билиб олурсизлар» [Сод 88]
2 жумодул-аввал 1436ҳ
21 феврал 2015м
