Таҳорат оятининг муҳкам ёки муташобеҳлиги ҳақидаги саволга жавоб

Таҳририятимизга Islam исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

 Савол:

 Ассалому алайкум. Мени бир саволим бор шуни илтимос тушунтириб беринг. Қуръонда таҳорат ҳақидаги оят муҳкам оятми ёки муташобеҳми? Агар муҳкам бўлса уни далили қандай? Агар муташобиҳ бўлса уни далили қандай? Аллоҳ ажрингизни берсин рахмат!

 Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз, — агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

 Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ. Қуръон оятлари муҳкам ва муташобиҳларга бўлинади.

هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ

 “У сенга китобни туширган зотдир. Унда муҳкам оятлар ҳам бор ва улар китобнинг аслидир ва муташобиҳ (оят)лар ҳам бор. Қалбларида ҳидоятдан оғиш борлар фитна мақсадида ва уни таъвил қилиш мақсадида ундан (Қуръон оятларидан) муташобиҳ бўлганига эргашади. Унинг таъвилини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмас. Илмда собит бўлганлар эса, унга (мутшобиҳларга) иймон келтирдик, барчаси Раббимиз ҳузуридандир, дерлар. Ва фақат ақл эгаларигина эслайдилар”. (Оли Имрон. 7)

 “Муҳкам” сўзи луғатда маҳкам, очиқ-ойдин, бошқа ёққа буриб бўлмайдиган, пухта қилинган, деган маъноларни англатади. Истилоҳда эса, маъноси очиқ ойдин, унда нима дейилаётганини ё тафсир қилиш билан ёки тафсир қилмаган ҳолда ҳам очиқ зоҳиридан билиш мумкин бўлган оятга “муҳкам оят”, дейилади. Муҳкам оятларга мисоллар жуда кўп, Қуръон оятларининг аксари муҳкам оятлардир. Масалан, وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا – Аллоҳ савдони ҳалол, рибони ҳаром қилди. (Бақара. 275), لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا – Аллоҳ ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага таклиф қилмас. (Бақара. 286) ва бошқалар. Бу оятларда нимани гапирилётгани очиқ ойдин кўриниб турибди. Яъни Аллоҳ савдони ҳалол қилиб, рибони ҳаром қилгани ва Аллоҳ бандаларига (инсон, фаришта ёки жин бўлишларидан қатъий назар) тоқатидан ташқари иш буюрмаслиги ҳақида гап кетяпди.

 “Муташобиҳ” сўзи луғатда ўхшаш, бирини биридан ажратиш қийин, бир неча маъноларни англатадиган, деган маъноларни билдиради. Истилоҳда эса, шундай бир оятки, унда айтилаётган маънони фақатгина Аллоҳнинг ўзи билади, бандалар бу оят устида чуқур кетиб, маъносини топишга уринишлари жоиз эмас, яъни маъносидан фақат Аллоҳнинг ўзи билимдон, банда ақлини ҳар қанча ишлатмасин, Аллоҳ назарда тутган маънони топиб ола олмайдиган оят муташобиҳ оятдир. Муташобиҳ оятларга мисоллар:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِن نَّجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

“Албатта, Аллоҳ осмонлару ердаги барча нарсаларни билишини англамадингми? Агар учтанинг сирли сўзлашуви бўлса, албатта, У зот тўртинчидир. Бешта бўлсалар, У зот олтинчидир, бундан оз бўлса ҳам, кўп бўлса ҳам ва қаерда бўлсалар ҳам, албатта, Аллоҳ улар биландир. Сўнг қиёмат кунида уларга қилган ишларидан хабар берадир. Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсани билувчидир”. (Мужодала. 7)

 Сўзлашиб турган одамларнинг бири бўлиши маъносини асл ҳақиқатини фақатгина Аллоҳнинг ўзи билади, чунки Аллоҳнинг асл моҳияти, ҳақиқатини банданинг ақли англашга қодир эмас. Аллоҳ сўзлашаётган уч кишининг тўртинчиси бўлиши ҳолатини ўзи қандай ирода этган бўлса, уни фақтагина Ўзи билади. Бу оятдаги Аллоҳ нечинчидир бўлиши ҳолати маъноси муташобиҳдир. Яъни бунга оятда шундай келган ва шундайлигича ишонилади. Оятдан эса, инсонлар қаерда бўлмасин уларнинг қилаётган ҳар бир амалидан Аллоҳ хабардор экани билинади.

وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفّاً صَفّاً

“Ва Роббинг ва фаришталар саф-саф бўлиб келса”. (Фажр. 22)

 Бу оятда ҳам, Аллоҳ фаришталар билан бирга келишининг асл моҳиятини инсон ақли англаб етмайди, фақатгина бу оятга ишонади, иймон келтиради холос. Чуқур кетиб, Аллоҳнинг фаришталар билан келиши маъносини бирон бир маънога буришга ҳаракат қилинмайди.

الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى

“У – Роҳман Аршга истиво қилди”. (Тоҳа. 5)

 Истиво сўзини муфассирлар эгаллади, ўрнашди, кўтарилди каби маъноларда тафсир қилишган. Қацси тафсирни тўғри деб қабул қилинган тақдирда ҳам, Аллоҳнинг Аршга ўрнашиши, эгаллаши ёки кўтарилиши каби маъноларнинг асл моҳиятини, қандай ҳолатда бўлишини англаш бандаларнинг ақлини доирасидаги иш эмас, демак бунга ишонилади, яъни Аллоҳ албатта Аршга истиво қилган, деган маънодан нарига ўтилмайди.

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ * فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍ

“Албатта, тақводорлар жаннатлару анҳорларда, сидқ ўриндиғида ва қудратли Подшоҳ ҳузуридадирлар”. (Қамар. 54 – 55)

Бу оятлардаги жаннатларни унда анҳорларни борлигига ишонамиз, лекин уларни аниқ ҳолати қандай эканини то Аллоҳ Ўзи бошқа оятда хабар бермагунча, ҳар қанча ақл ишлатмайлик била олмаймиз, мана шу жиҳатидан бу оят муташобиҳ бўлади. Ва яна сидқ ўринидиғи нима эканини билишга уриниш ҳам, фақатгина Аллоҳнинг ўзи томонидан бўлган хабарга муҳтождир. Яъни бу оятларга ишонилади, оятлардаги маъноларнинг асл моҳияти, қандай ҳолатда бўлишини текшириш учун чуқур кетилмайди, қандай бўлса шундайлигича иймон келтирилади. Аллоҳнинг қўли, Аллоҳнинг самода экани, Аллоҳнинг юзи каби маънолардаги оятлар ҳам шу жумладандир.

 Энди саволга келган таҳорат оятининг муҳкам ёки муташобиҳлигига тўхталадиган бўлсак.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِن كُنتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُواْ وَإِن كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاء أَحَدٌ مَّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ مَا يُرِيدُ اللّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـكِن يُرِيدُ لِيُطَهَّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

 “Эй иймон келтирганлар! Намозга турмоқчи бўлсаларингиз, юзларингизни ва қўлларингизни чиғаноқлари билан ювинглар. Бошларингизга масҳ тортинглар. Ва оёқларингизни тўпиқлари билан ювинглар. Агар жунуб бўлсаларингиз, покланинглар. Агар бемор ёки сафарда бўлсаларингиз ёхуд бирорталарингиз таҳоратхонадан келса ёки аёлларга яқинлик қилса-ю, сув топа олмасаларингиз, бас, покиза тупроқ билан таяммум қилинглар. Ундан юзингизга ва қўлларингизга масҳ тортинглар. Аллоҳ сизларга қийинчилик туғдиришни истамас. Аммо сизларни поклашни ва сизларга ўз неъматини батамом қилиб беришни истайдир. Шоядки шукр қилсангизлар”. (Моида. 6)

 Оятга эътибор берадиган бўлсак, бу ерда таҳорат, ғусл ва сувга имконият бўлмаган ҳолда, таяммум қилишлар тўғрисида гап кетяпди. Ва оятдаги сўзлардан кўзда тутилган мақсад очиқ ойдин билиниб турипди. Оятнинг баъзи ерларида мужтаҳидлар ўртасида ихтилофлар бўлган, лекин бу дегани оятда кўзда тутилган муродни англаб бўлмайди, унинг маъноси фақат Аллоҳга хос, дегани эмас. Масалан, (بِرُؤُوسِكُمْ) сўзидаги بِ ҳарфини баъзи мужтаҳидлар “билан бирга” деган маънодаги بِ деса, баъзи мужтаҳидлар баъзни, бир қисмни ифодаловчи بِ деган, баъзи мужтаҳидлар эса, бу ҳарфи зоида, ҳеч маънони ифодаламайдиган ортиқча зоида ҳарф келган, дейишган. Қайси ижтиҳодни қабул қилишимизга қарамасдан, бу ерда банданинг ақли етмайдиган, маъноси фақатгина Аллоҳнинг Ўзига хос бўлган, ушбу маънони тагига етишда банда ҳаракат қилишдан қайтарилган бирон жумла ёки сўзни учратмаймиз. Демак, таҳорат ояти тўлиғича “муҳкам” оятдир. Валлоҳу аълам.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

13.07.2017й.