Фарзандларимиз нега саводсиз?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Олийгоҳга ўқишга кириш ҳар бир ёш учун бир олам қувонч, орзу-умидлари рўёбига ўхшайди. Уни тамомлаб мутахассислик ҳақидаги дипломни олиш, бир касбни эгаси деган номга сазовор бўлиш янада қувончлироқ. Бугунги кунда юртимиздаги олийгоҳларни жуда кўп ёшлар тамомлаётгани, ҳаётнинг ҳар бир соҳасини ёш мутахассислар билан таъминлаш имкониятлари кенгайиб бораётгани албатта қувонарли. Ҳар бир соҳага ёш, илмли, интилувчан, келажакка умид билан боқувчи шижоатли ёшларнинг келиши соҳаларнинг ривожланиши, фаровонлик гаровидир. Келажак ёшларнинг қўлида… Кечирасизлар! Телевидениедаги кўрсатувларнинг таъсири бўлди шекилли. Менимча ҳақиқий воқеликдан озгина узоқлашиб кетдик…

Бугунги кунда жуда кўп ёшлар олийгоҳларга ўқишга кириб, тамомлаб мутахассислиги бўйича дипломларга эга бўляпти. Аммо негадир мутахассислар танқис. Деярли барча соҳаларда ёш бўлса-да савод ва савияда қолоқ мутахассислар фаолият юритмоқда. Саводсиз мутахассислар шундай ҳам таназзул ёқасидаги соҳани батамом яксон қилиши аниқ бўлса-да, бунга эътибор берилмаяпти. Қизиқ… Наҳотки, олийгоҳларни тамомлаётган ёшларнинг орасида биронта илмли мутахассис бўлмаса? Нега?

Келинг, мана шу саволларга жавобни ҳаётимизнинг ҳақиқий воқелигидан излаб кўрайлик. Бунинг учун эътиборни олий таълим даргоҳидаги илм беришга қаратиб, бугунги кундаги таълим дастурлари хусусида фикрлаб кўрайлик. Яъни ким томонидан, қандай асосга кўра ишлаб чиқилмоқда. Чунки бу энг аҳамиятли жиҳат.

Бугунги кунда бизнинг юртларда ҳам аксар юртларда бўлгани каби капитализм мабдасининг низомлари барча соҳаларда татбиқ бўлмоқда, таълим соҳаси ҳам бундан мустасно эмас. Таълим дастурлари ана шу асосдан келиб чиқувчи низомларга мувофиқ ишлаб чиқилмоқда ва амалда татбиқ қилинмоқда. Бу дастурлар шундай тузилганки, уларни ҳатто таълим бераётган ўқитувчиларнинг ўзлари ҳам тушунмайди. Ўқувчиларни айтмаса ҳам бўлаверади. Бу таълим дастурлари асосан ўқувчиларни зеҳнини ўзаро  боғланмаган жуда кўп маълумотлар билан тўлдиришга қаратилган бўлиб, бу маълумотлар умуман воқеликка тўғри келмаганидек, уларни ҳаётга боғловчи асоси ҳам йўқ. Масалан, иқтисод соҳасини кўрадиган бўлсак, унинг дастури иқтисодни ривожлантириш, иқтисодий кризисларни олдини олиш, фуқароларни турмуш тарзини яхшилаш каби муаммоларнинг барчасига биргина маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш керак, деган ечим беради. Ва бу иш албатта ривожланган давлатлардан инвестиция ва технологияларни олиш билангина амалга ошади, деб ўргатади. Юзаки қараганда бу тўғрига ўхшайди, чунки барча ривожланаётган давлатлар иқтисодини шундай йўллар билан тиклашга уринмоқда. Аммо бу масалага чуқурроқ киришиб, у ҳақида фикрлаб кўрсангиз, бу дастурлар муаммони ҳал қилишни ўргатмаяпти, аксинча муаммо юзага келганда уни ечишнинг ягона йўли сифатида ривожланган давлатлардан кўмак сўраш, қарзлар олишга ундаяпти. Бу эса, очиқдан-очиқ тобелик руҳини сингдиришдир. Шу сабабли бугунги кунда иқтисод соҳасига келаётган ёш мутахассислар муаммонинг асл моҳиятини тушунмай эсанкираб қолмоқдалар, унга тўғри ечим қидириш ўрнига халқни ўзини айбдор қилмоқдалар ва ечимни ривожланаётган давлатлар тажрибасига қиёслаб қарз ва инвестиция олишда кўрмоқдалар. Таълимнинг барча соҳаларидаги ҳолат шундай.

Юқоридаги ҳолатларни тушунишда алоҳида эътибор қаратадиган нарса шуки, бу дастурлар капитализм мабдасининг асосига қурилган бўлса-да, унинг (гарчи нотўғри бўлса-да) уйғонишга олиб борувчи жиҳатлари ёритилмайди. Чунки бу мабда юртларимизга ўз сақофатини олиб келиш баробарида инсонларни уйғотишга эмас, итоаткор тобеларга айлантиришни қасд қилган. Шу сабабли бугунги кунда олий маълумотли мутахассис, деб қаралаётган ёшларимиз ҳатто ўз исмини хато ёзадиган, муаммоларни ҳал қилиш учун мустақил фикрлай олмайдиган, фақат буюрилган нарсани ўйламай бажарадиган итоаткор қилиб тарбияланмоқда. Бу жуда хатарли ҳолат. Чунки бу ҳолатларга эътиборсизлик бугун ўз “самара” сини бермоқда.

Ҳаётимизда бунинг воқелигини бемалол кузатишимиз мумкин. Масалан, фарзандимиз касал бўлиб қолиб, саводсиз шифокор ёзган дорилар таъсирида касали зўрайиб кетиши, дорихонада шифокор ёзиб берган рецептни хато ўқиши натижасида умуман соғлиқ учун хавфли бўлган бошқа дорини бериб юбориш ҳолатлари мавжуд. Ўз шахсини тасдиқловчи ҳужжатида жинси эркак бўлгани ҳолда аёл, деб ёки аксинча ёзиб берилган, ўзи ҳаёт бўла туриб қайсидир ходимнинг саводсизлиги туфайли ўлганлар рўйхатига тушиб қолиб, тириклигини исботлай олмаётган инсонлар ҳақида албатта эшитганмиз.

Бундай ҳолатларнинг бугунги кунда бўй кўрсатаётгани муаммонинг жиддийлигини, агар вақтида олдини олмасак оқибати ўнглаб бўлмайдиган фалокатга олиб бориши кундек равшан бўлиб қолди. Фарзандларимизни олий маълумотли мутахассис, деган номни олиши учун эмас, ҳақиқий маънода ўз касбини эгаллаган, илмли мутахассис бўлишини мақсад қилайлик. Бунинг учун эса, ўзлигимизни унуттирадиган даражада ботил бўлган капитализм мабдасининг низомлари ва демократик тушунчаларини ҳаётимиздан чиқариб ташлаб, ўз Исломимизга қайтишимиз керак. Шундагина тўғри уйғонишга, юксакликка ва азизликка етакловчи мафкура асосидан ҳаётимизнинг барча муаммоларига энг тўғри ечимларни оламиз. Унинг тенгги йўқ сақофати асосида тарбияланган, илм-маърифатда юксакликка интилаётган фарзандларимизнинг ҳақиқий маънодаги ютуқларидан хурсанд бўламиз, уларнинг келажагидан кўнглимиз тўқ бўлиб, қалбимиз хотиржам бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

08.03.2020й